Alternatywna Uogólniona Teoria Organizacji i Zarządzania

Alternatywna Uogólniona Teoria Organizacji oraz Zarządzania (AUTOiZ) – propozycja podejścia do organizacji oraz zarządzania jako do nauki, opracowana oraz rozwinięta przez Seweryna Chajtmana. Koncepcja AUTOiZ wyrosła z krytycznej analizy poglądów obserwowanych w krajowych oraz zagranicznych publikacjach na temat organizacji oraz zarządzania, kilkudziesięcioletnich doświadczeń kształcenia specjalistów (inżynierów-organizatorów) oraz praktycznego projektowania usprawnień organizacyjnych. AUTOiZ reprezentuje podejście homocentryczne, tzn. jako punkt odniesienia relacyjnego przyjmuje człowieka. Uzasadnieniem dla jej powstania są:^[1]

• olbrzymie nagromadzenie wiedzy rozproszonej w literaturze specjalistycznej wielu kierunków oraz dyscyplin,
• nadmierna jednostronność nagminnie wyodrębnianych ujęć cząstkowych,
• brak syntetycznego, spójnego podejścia, integrującego różnorodne poglądy na temat organizacji oraz zarządzania, opartego na ścisłych kryteriach,
• konieczność uzgodnienia podstawowych paradygmatów organizacji oraz zarządzania, m.in. w odniesieniu do takich zagadnień, jak: przedmiot (obiekt) organizacji oraz zarządzania, dominująca pozycja procesu pracy, funkcje zarządzania, podział systemu na podsystemy, modelowanie celów oraz procesów w systemie, relacja pomiędzy pojęciami "organizacji" oraz "zarządzania", obiektywna klasyfikacja szkół oraz kierunków,
• potrzeba sprecyzowania, przyjęcia oraz powszechnego uznania praw oraz prawidłowości organizacji,
• konieczność radykalnego zreformowania systemów edukacji organizacyjnej.

Alternatywne paradygmaty oraz uogólniony przedmiot organizacji oraz zarządzania

Od XIX oraz początku XX wieku, jako podstawowy paradygmat organizacji oraz zarządzania przyjmuje się proces pracy ludzkiej. Odpowiadało to ówczesnemu poziomowi stosunkowo skromnej mechanizacji pracy oraz początkom automatyzacji. Obecnie, w dobie zaawansowanej oraz narastającej automatyzacji niezbędna jest przeistoczenie dotychczasowych paradygmatów w rozważaniach o organizacji oraz zarządzaniu. Paradygmat procesu pracy wymaga zastąpienia paradygmatem integralnego procesu ergotransformacyjnego PET, w którym proces pracy stanowi jeden z cząstkowych, malejących elementów.

Możliwe staje się uogólnienie przedmiotu organizacji oraz zarządzania. Zamiast przypadkowych określeń, takich jak: przedsiębiorstwo, zakład przemysłowy, instytucja itd., jako uogólniony przedmiot da się przyjąć dowolny system ergotransformacyjny SET, którego celem jest uzyskiwanie wytworów materialnych albo informacyjnych.

System ergotransformacyjny SET 

System, w którym w wyniku działania specyficznej kombinacji zgrupowanych oraz wzajemnie sprzężonych procesów ergotransformacyjnych PET (procesów podstawowych oraz wspomagająco-obsługujących procesów pomocniczych oraz informacyjnych) następuje sterowane przez człowieka (ludzi) przetwarzanie tworzyw materialnych oraz informacyjnych w docelowe wytwory materialne albo informacyjne, realizujące przewidywane potrzeby odbiorców (użytkowników, klientów).

Tabela 1

Proces ergotransformacyjny PET 

Ciąg kolejnych, wzajemnie uzależnionych zmian stanów tworzywa materialnego albo informacyjnego, zachodzących pod wpływem celowych działań uczestniczącego w tym procesie człowieka (lub zaprojektowanych oraz uruchomionych przez człowieka) oraz funkcjonowania zastosowanych urządzeń, w wyniku czego następuje przekształcenie tworzywa wejściowego w pożądany wytwór wyjściowy (materialny albo informacyjny).

Przedmiotem organizacji oraz zarządzania są tylko oraz jedynie wszelkie dowolne systemy oraz procesy ergotransformacyjne SET oraz PET. Merytoryczną istotą SET oraz PET są ich celowe wytwory, w postaci produktów materialnych albo wytworów informacyjnych. Powyższe twierdzenie zastępuje rozpowszechnione poglądy, że przedmiotem organizacji oraz zarządzania jest "proces pracy" albo inne poglądy na ten temat.

Miejsce systemów ergotransformacyjnych SET w klasyfikacji systemów przedstawia Tabela 1. Za kryterium klasyfikacji przyjęto stopień ingerencji człowieka w system.

Prawa oraz prawidłowości

Prawo trójsekwencyjnej struktury procesu ergotransformacyjnego PET. Klasyfikacja procesów w systemie ergotransformacyjnym SET.

Tabela 2

Tabela 3

Dowolny proces ergotransformacyjny PET stanowi syntezę, integrację trzech składowych, równolegle przebiegających oraz wzajemnie sprzężonych sekwencji – podprocesów cząstkowych. Są to:

1. Sekwencja przetwarzania tworzywa [T]
2. Sekwencja działań człowieka uczestniczącego w procesie (lub ludzi uczestniczących w procesie) [L]
3. Sekwencja funkcjonowania w procesie różnorodnych urządzeń oraz narzędzi [N]

Z prawa trójsekwencyjnej struktury procesu ergotransformacyjnego konsekwentnie wynikają dalsze logicznie wywiedzione prawidłowości.

Klasyfikację procesów w systemie ergotransformacyjnym, w zależności od gradacji celów oraz relacji obsługi, przedstawia Tabela 2. Wyróżnia się następujące rodzaje procesów:

A) procesy podstawowe P_pod

B1) procesy pomocnicze P_pom

B2) procesy informacyjne P_inf

Z uwagi na charakter przetwarzanego tworzywa da się zidentyfikować procesy materialne oraz procesy przetwarzania danych informacyjnych (zob. Tabela 3).

Prawo obsługi przez procesy pomocnicze P_pom

Funkcjonowanie dowolnego procesu PET wymaga obsługi sekwencji działań człowieka [L] oraz sekwencji funkcjonowania urządzeń (i narzędzi) [N] ze strony procesów pomocniczych P_pom. Można wymienić cztery kategorie P_pom:

1. Procesy remontowe oraz konserwacyjne urządzeń [P_rem
2. Procesy obsługi narzędziowej [P_n
3. Procesy obsługi energetycznej [P_en
4. Procesy obsługi uczestników procesu obsługiwanego [P_L

Każdy dowolny proces pomocniczy P_pom, jako należący do jednej ze szczególnych kategorii PET, także wymaga obsługi ze strony innych procesów pomocniczych P_pom, albo następuje samoobsługa.

Prawo obsługi przez procesy informacyjne P_inf

Rysunek 1

Funkcjonowanie dowolnego PET uzależnione jest od sprzęgającego zintegrowania jego trzech składowych sekwencji poprzez obsługę ze strony procesów informacyjnych P_inf. Fragmentaryzacja PET na kolejne operacje także wymaga obsługi ze strony odpowiedniego, sprzęgającego P_inf. Dlatego też każdy dowolny PET wymaga obsługi ze strony trzech rodzajów procesów informacyjnych P_inf:

1. Procesu informacyjnego sprzęgającego trzy sekwencje PET w ramach każdej poszczególnej, kolejnej operacji
2. Procesu informacyjnego sprzęgającego kolejne operacje PET
3. Procesu informacyjnego sprzęgającego procesy w systemie SET

Każdy dowolny proces informacyjny P_inf, jako szczególna kategoria PET, także wymaga obsługi ze strony innych procesów informacyjnych P_inf (i bez wątpienia ze strony innych procesów pomocniczych P_pom), albo też może nastąpić zapętlająca się, częściowa samoobsługa. Rysunek 1 przytacza schemat logiczny modelu procesu ergotransformacyjnego PET.

Prawo wielokryterialnej, wieloprzekrojowej dekompozycji oraz syntezy systemu ergotransformacyjnego SET

Rysunek 2

Pierwszoplanowym zagadnieniem identyfikacji albo projektowania (nowego albo usprawnianego) dowolnego SET jest trafna dekompozycja na składowe podsystemy. Metodologicznie nie jest dopuszczalny podział arbitralny, nie oparty na konsekwentnych kryteriach. AUTOiZ traktuje SET nie jako układ "płaski", ale jako "przestrzenny", rozpatrywany z kilku punktów widzenia – jako odrębne, chociaż wzajemnie sprzężone "przekroje" ("rzuty", odzwierciedlenia), w zależności od określonych odrębnych kryteriów dekompozycji. Należy założyć, że takich przekrojów bywa wiele, ale dotychczas ustalono tylko cztery kryteria (przekroje oraz struktury):

1. Pierwszy przekrój rozpatruje SET jako strukturę wszelkich zachodzących w obiekcie procesów PET: S¹ = < P_pod; P_pom; P_inf; R¹ >.
2. Drugi przekrój przytacza strukturę wszelkich zasobów uczestniczących w systemie (tworzyw oraz wytworów [T], zasobów ludzkich [L], zasobów urządzeń oraz narzędzi [N], zasobów informacyjnych [D] oraz zasobów kapitałowo-finansowych (w postaci salda bilansowego) [F]): S² = < T; L; N; D; F; R² >.
3. Trzeci przekrój odzwierciedla hierarchiczną strukturę wszelkich komórek "organizacyjnych" (podstawowych, pomocniczych oraz informacyjnych), składających się na SET: S³ = < K_pod; K_pom; K_inf; R³ >.
4. Czwarty przekrój przedstawia dynamikę kolejnych etapów rozwoju rozpatrywanego obiektu – od projektowania obiektu oraz przygotowania warunków, poprzez etap wdrożenia oraz normalnej eksploatacji, aż do zmiany albo ewentualnej likwidacji systemu: S⁴ = < S¹; S²; S³; S⁴; ... ; Sⁿ; R⁴ >.

Poszczególne przekroje należą do relacyjnej konfiguracji systemu: S = < S¹; S²; S³; S⁴; ... ; Sⁿ; R^1...n >. Rysunek 2 przytacza schemat modelu SET.

Prawo fazowej struktury integralnego procesu informacyjnego P_inf

Tabela 4

Rysunek 3

Prawo fazowej struktury integralnego procesu informacyjnego jest wstępem do dalszych prawidłowości projektowania podsystemu informacyjnego.

Istotą dowolnego procesu informacyjnego P_inf jest obsługa innych procesów albo obiektów. W dowolnym integralnym procesie P_inf wyróżnia się cztery kolejne w czasie fazy:

1. Faza prospektywnego przygotowania parametrów wytworów obsługiwanego procesu (obsługiwanych procesów), metod realizacji oraz innych czynników (normatywy N₁).
2. Faza planowania obsługiwanych procesów (normatywy N_p).
3. Faza bieżącej ewidencji stanów oraz rezultatów przebiegu procesów obsługiwanych, po ich uruchomieniu (E).
4. Faza kontroli oraz regulacji obsługiwanych procesów.

Bardziej szczegółową interpretację kolejnych faz dowolnego procesu przedstawia Tabela 4. Rysunek 3 prezentuje zależności pomiędzy fazami procesu informacyjnego oraz parametrami procesu obsługiwanego.

Prawidłowości powiązań pomiędzy procesami oraz ich modele

Rysunek 4

Prawidłowości te oraz modele są konsekwencją wynikającą z poprzednio wymienionych praw, tj.: prawa trójsekwencyjnej struktury dowolnego procesu ergotransformacyjnego PET, prawa nieuniknionej obsługi dwóch sekwencji przez specjalistyczne procesy pomocnicze P_pom (cztery rodzaje) oraz prawa obsługi oraz powiązań sekwencji ze strony odpowiednich procesów informacyjnych P_inf. Wariantów możliwych kombinacji obsługi oraz sprzężeń procesów bywa bardzo wiele. W każdym przypadku obowiązuje prawo obsługi każdego bez wyjątku procesu ergotransformacyjnego PET. Rysunek 4 przytacza przykład modelu powiązań oraz sprzężeń pomiędzy procesami obsługiwanymi oraz obsługującymi w systemie ergotransformacyjnym SET.

Prawidłowość kombinatoryki wszystkich rodzajów procesów w dowolnym systemie ergotransformacyjnym SET

Rysunek 5

W każdym dowolnym systemie ergotransformacyjnym nieunikniony jest zestaw procesów podstawowych P_pod, pomocniczych P_pom oraz informacyjnych P_inf, a także w zależności od charakteru przetwarzanego tworzywa, zgrupowane są procesy materialne (przetwarzające tworzywa materialne) oraz procesy przetwarzania danych informacyjnych. Rysunek 5 przytacza wzajemne relacje pomiędzy procesami podstawowymi P_pod, pomocniczymi P_pom oraz informacyjnymi P_inf w systemie ergotransformacyjnym SET.

Zarządzanie jako szczególny odmiana procesu informacyjnego P_inf

Z zestawienia poprzednio wymienionych prawidłowości wynika, że w sposób logiczny zarządzanie da się interpretować zaledwie jako proces P_inf wyższego stopnia, koordynujący parę procesów informacyjnych P_inf niższego stopnia. Szczególnie istotnym dla procesów zarządzania jest ich integralność, kompleksowe uwzględnianie wymagań sterowania wszystkimi procesami podstawowymi P_pod, pomocniczymi P_pom oraz informacyjnymi niższego stopnia P_inf oraz objęcie wszystkich czterech faz oraz składowych części procesu informacyjnego Pinf.

W gradacji powiązań oraz sprzężeń procesu ergotransformacyjnego PET w systemie proces zarządzania jest więc jako proces informacyjny P_inf przynajmniej 3-go stopnia (P_inf≥3), koordynujący procesy informacyjne przynajmniej 2-go stopnia (P_inf≥2). Procesy informacyjne niższego stopnia (P_inf≤2) bywają ukierunkowane na realizację jednej z faz albo części integralnego procesu informacyjnego P_inf, albo na sterowanie (obsługę) jednego z rodzajów procesów w systemie ergotransformacyjnym SET.

Stąd też wynika, że pojęcie organizacji w sensie czynnościowym da się interpretować jako dowolny proces informacyjny, dowolnego stopnia w systemie ergotransformacyjnym SET. Np. robotnik na stanowisku roboczym, mistrz, technolog, konstruktor, referent, planista, kontroler itp., na pewno uczestniczą w procesach organizowania, ale nie stale musi to być "zarządzanie", które jest domeną procesów informacyjnych wyższych stopni, z reguły związanych z wyższymi szczeblami kierownictwa.

Przypisy

Bibliografia

1. Seweryn Chajtman: Systemy oraz procesy informacyjne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 1986. ISBN 83-208-0521-X. 
2. Seweryn Chajtman. Alternatywne poglądy nieodzownym warunkiem przekształcenia wiedzy o organizacji oraz zarządzaniu w uogólnioną teorię oraz akceptowaną naukę. „Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu”. Stan oraz perspektywy rozwoju teorii oraz praktyki zarządzania na progu XXI wieku (red. nauk.: Rafał Krupski, Jan Lichtarski). 940, 2002. Wrocław: Wyd. Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu. ISSN 0324-8445.