Blaise Pascal

Blaise Pascal
Data oraz miejsce urodzenia	19 czerwca 1623 Clermont-Ferrand
Data oraz miejsce śmierci	19 sierpnia 1662 Paryż
Miejsce spoczynku	kościół St Étienne du Mont w Paryżu
Zawód	matematyk, fizyk, filozof
Multimedia w Wikimedia Commons
Blaise Pascal w Wikicytatach

Jedna z pierwszych Pascalin na wystawie w paryskim Musée des Arts et Métiers

Blaise Pascal, wym. [blɛz paskal], pol. Błażej Pascal (ur. 19 czerwca 1623 w Clermont-Ferrand, zm. 19 sierpnia 1662 w Paryżu) – francuski matematyk, fizyk oraz filozof religii. Był niezwykle uzdolnionym dzieckiem, wyedukowanym przez ojca. Jego wczesne dzieła powstawały spontanicznie, lecz w istotny sposób przyczyniły się do rozwoju nauki. Miał on znaczący wkład w konstrukcję mechanicznych kalkulatorów oraz mechanikę płynów; sprecyzował także pojęcia ciśnienia oraz próżni, uogólniając prace Torricellego. W swoich opracowaniach bronił metody naukowej.

Pascal był przede wszystkim matematykiem, wniósł znaczący wkład w powstanie oraz rozwój dwóch nowych działów wiedzy. Już jako szesnastolatek napisał pracę obejmującą zagadnienia geometrii rzutowej, później zaś wraz z Pierre'em de Fermatem rozważał kwestie teorii prawdopodobieństwa, wywierając tym samym niemały wpływ na rozwój nowoczesnej ekonomii oraz nauk społecznych.

W następstwie doświadczonego przezeń w roku 1654 mistycznego przeżycia porzucił działalność naukową, poświęcając się filozofii oraz teologii. Z tego okresu jego życia pochodzą dwa najbardziej znane dzieła Pascala: Prowincjałki oraz Myśli. Przez całe życie borykał się z problemami zdrowotnymi; zmarł w wieku 39 lat.

Młodość oraz edukacja

Urodzony w Clermont we Francji, Blaise Pascal stracił matkę, Antoinette Begon, w wieku trzech lat. Jego ojciec Étienne Pascal (1588–1651), który także interesował się nauką oraz matematyką, był miejscowym sędzią oraz członkiem "noblesse de robe" ("młodej szlachty"). Pascal miał dwie siostry, młodszą Jacqueline oraz starszą Gilberte.

W 1631, po śmierci żony, Étienne Pascal przeniósł się wraz z dziećmi do Paryża. Wkrótce po przybyciu zatrudnił Louise Delfault, pokojówkę, która z czasem stała się pełnoprawnym członkiem rodziny. Ojciec Blaise'a wcale nie ożenił się ponownie, postanowił także samodzielnie kształcić swoje dzieci, spośród których wszystkie (a zwłaszcza sam Blaise) przejawiały ponadprzeciętne zdolności intelektualne. Młody Pascal już wówczas wykazywał nadzwyczajne uzdolnienia w zakresie matematyki oraz nauk przyrodniczych. W wieku jedenastu lat napisał pracę dotyczącą dźwięków wydawanych przez wibrujące ciała. Ojciec nie chcąc, by zainteresowania młodzieńca kolidowały z nauką łaciny oraz greki, zabronił mu zajmować się matematyką do czasu ukończenia przezeń piętnastego roku życia. Mimo wydanego zakazu, pewnego dnia Étienne zobaczył swego (dwunastoletniego już wtedy) syna zapisującego kawałkiem węgla na ścianie niezależny dowód twierdzenia, iż suma miar kątów wewnętrznych trójkąta równa się podwojonemu kątowi prostemu. Od tego czasu Blaise'owi pozwolono studiować pisma Euklidesa, mógł także – co ważniejsze – przysłuchiwać się odbywającym się w celi zakonnej Marina Mersenne'a dyskusjom najwybitniejszych matematyków oraz naukowców Europy: Desarguesa, Gassendiego, Mydorge'a, Robervala czy Kartezjusza.

Pascala szczególnie zainteresowały prace Desarguesa dotyczące krzywych stożkowych. Zainspirowany nimi szesnastoletni Blaise stworzył krótki traktat na temat tak zwanego "Tajemniczego Sześciokąta" – Essai pour les coniques ("Esej o stożkach"), oraz przesłał tenże – jako swe pierwsze poważne opracowanie z dziedziny matematyki – do Mersenne'a, do Paryża. Sformułowane tam prawo znane jest do dziś pod nazwą Twierdzenia Pascala; pokrótce da się przedstawić je następująco:

1. Dany jest stożek.
2. Dana jest prosta płaszczyzna przecinająca stożek na dwie części.
3. Krzywa powstała wskutek przecięcia stożka będzie miała kształt elipsy bądź jej fragmentu (w szczególnym przypadku będzie to okrąg).
4. Wpisz w elipsę dowolny sześciokąt. Nie musi on być regularny, a jego boki potrafią się przecinać.
5. Przedłuż przeciwległe boki (w sześciokącie ABCDEF: AB oraz DE, BC oraz EF, CD oraz AF) do momentu ich przecięcia.
6. Trzy punkty przecięcia przedłużeń boków stale będą współliniowe (będą leżały na jednej prostej)^[1].

Praca Pascala była do tego stopnia dojrzała oraz skomplikowana, że Kartezjusz, któremu pokazano rękopis, nie chciał uwierzyć, iż nie jest ona dziełem Étienne'a, a właśnie jego syna. Gdy Mersenne zapewnił go, że autorem jest młody Blaise, Descartes skomentował to słowami: "Nie wydaje mi się dziwne, że zaproponował lepsze opracowania dotyczące stożka niż starożytni", po czym dodał: "można jednak poruszyć związane z tym tematem kwestie, które wcale nie przyszłyby na myśl szesnastoletniemu dziecku."^[2]

W ówczesnej Francji urzędy oraz stanowiska mogły być (i były) przedmiotem handlu. W 1631 Étienne sprzedał swą pozycję drugiego prezydenta Cour des Aides za sumę 65 665 liwrów^[3]. Pieniądze te zainwestowano w obligacje rządowe, co gwarantowało całkiem przyzwoite dochody oraz pozwoliło rodzinie Pascalów przeprowadzić się do Paryża oraz wieść tam komfortowe życie. W roku 1638 jednak Richelieu, pilnie poszukujący funduszy na prowadzenie wojny trzydziestoletniej, zalegał z wypłatą odsetek; wartość majątku spadła gwałtownie z niecałych 66 tysięcy do około 7300 liwrów.

Wskutek wyrażenia sprzeciwu wobec polityki fiskalnej kardynała, Étienne, tak jak wielu innych paryżan, stał się zmuszony do opuszczenia stolicy oraz pozostawienia trójki swoich dzieci pod opieką pięknej sąsiadki Madame Sainctot, damy okrytej nie najlepszą sławą, na której salonach jednak gościły największe osobistości ówczesnej Francji. Wystarczyło, że gra Jacqueline w dziecięcym przedstawieniu przyciągnęła uwagę Richelieu, aby Étienne powrócił do miasta, stał się przeproszony oraz zyskał łaskę kardynała. Znajomość ta przyniosła mu w 1639 posadę królewskiego komisarza podatków w mieście Rouen, w którym ze względu na ciągłe podwyżki podatków zapanował fiskalny chaos.

W 1642 pragnąc ułatwić ojcu niekończące się, wyczerpujące kalkulacje wpływów oraz należności, osiemnastoletni już Pascal zbudował maszynę obliczeniową zdolną do wykonywania działań dodawania oraz odejmowania, nazwaną później kalkulatorem Pascala albo Pascaliną. Mimo że konstrukcja stanowiła istotny etap rozwoju inżynierii komputerowej, wcale nie osiągnęła sukcesu komercyjnego. Z powodu nazbyt wygórowanej ceny Pascalina pozostała co najwyżej ciekawostką, symbolem statusu społecznego wśród najbogatszych Francuzów. Przez najbliższą dekadę jednak Pascal wciąż usiłował ulepszyć swój projekt, konstruując łącznie pięćdziesiąt maszyn; dwie z nich leżą dziś na wystawach w Zwingerze w Dreźnie oraz w paryskim Muzeum Sztuk oraz Rzemiosł.

Dokonania na polu matematyki

Trójkąt Pascala. Każda liczba jest sumą dwóch innych znajdujących się bezpośrednio nad nią. Trójkąt obrazuje wiele własności matematycznych, m.in. stanowi schemat wyznaczania współczynników dwumiennych.

Kontynuując wspaniałe osiągnięcia wieku młodzieńczego, w dorosłym życiu Pascal nadal rozwijał swe koncepcje matematyczne. W roku 1653 napisał "Traktat o trójkącie arytmetycznym" (Traité du triangle arithmétique), w którym zawarł koncepcję użytecznego tabelarycznego zestawienia współczynników dwumiennych, nazwanego potem na jego cześć trójkątem Pascala. W 1654, zainspirowany rozważaniami swego znajomego, Chevaliera de Méré, wymieniał z Fermatem listy na temat teorii gier hazardowych. Współpraca matematyków zaowocowała powstaniem matematycznej teorii prawdopodobieństwa. Analizowany problem dotyczył sytuacji, w której jeden z graczy chce zakończyć grę wcześniej i, opierając się na bieżącym stanie gry oraz wynikających zeń szansach na wygraną, doprowadzić do sprawiedliwego podziału stawki; dyskusje te doprowadziły do utworzenia pojęcia wartości oczekiwanej. Później, w Myślach, Pascal sformułował probabilistyczny argument na rzecz wiary w Boga oraz cnotliwego życia (znany dziś jako zakład Pascala). Osiągnięcia Pascala oraz Fermata w dziedzinie teorii prawdopodobieństwa stanowiły podstawę dla późniejszego stworzenia rachunku różniczkowego oraz całkowego przez Leibniza^[4].

Po religijnym objawieniu, jakiego doświadczył Blaise w 1654, porzucił on swe rozważania matematyczne. Jednakże po bezsennej nocy roku 1658 postanowił anonimowo ustanowić nagrodę za rozwiązanie dylematu kwadratury cykloidy. Swoje koncepcje zaproponowali m.in. John Wallis, Christiaan Huygens oraz Christopher Wren, a także sam Pascal – pod przybranym nazwiskiem Amos Dettonville. Ostateczne ogłoszenie przezeń zwycięzcą siebie samego wywołało w środowisku naukowym rozliczne kontrowersje oraz ożywione dyskusje.

Filozofia matematyki

W dziedzinie filozofii matematyki największe osiągnięcie Pascala stanowi praca "O Duchu Geometrii" (De l'Esprit géométrique), będąca właściwie wstępem do podręcznika geometrii napisanego dla jednej ze słynnych "Szkółek Port-Royal" (Les Petites-Ecoles de Port-Royal). Dzieło to, dotyczące kwestii dociekania prawd, opublikowane było dopiero ponad sto lat po śmierci autora. Pascal twierdził w nim, że idealną metodą byłoby opieranie nowych wniosków na prawidłach już ugruntowanych; z drugiej jednak strony prawidła takie wymagałyby oparcia w innych, bardziej elementarnych, te zaś w kolejnych, w efekcie czego ustalenie pierwotnych zasad okazuje się niemożliwe. Za najlepszą metodę z możliwych uznał tę stosowaną w geometrii, gdzie z pewnych przyjętych aksjomatów rozwija się kolejne prawa oraz twierdzenia; niemożliwością jest jednak sprawdzenie prawdziwości samych aksjomatów.

We wspomnianym dziele Blaise rozwinął także teorię definicji. Rozróżniał definicje dokładnie sprecyzowane przez ich autora oraz takie, które są powszechnie przyjmowane w codziennym użyciu ze względu na stosunkowo oczywistą relację z przedmiotem; ten drugi typ definicji charakterystyczny jest dla filozofii esencjalizmu. Pascal za użyteczne dla nauk ścisłych uznał zaledwie definicje pierwszego typu, twierdząc, że nauki te powinny w swej metodzie przyjąć zasady formalizmu sformułowane przez Kartezjusza.

W traktacie "O sztuce perswazji" (De l'Art de persuader) przyjrzał się uważnie geometrycznej metodzie aksjomatycznej, przede wszystkim zaś postawił pytanie o to, na jakiej podstawie ludzie przekonani są o słuszności przyjmowanych aksjomatów. Uznawał pogląd Montaigne'a, który twierdził, że uzyskanie takiej pewności na drodze ludzkiego poznania jest niemożliwe. Ostatecznie przyjął, że pryncypia te bywają osiągnięte jedynie intuicyjnie, podkreślając przy tym konieczność odwołania się do Boga w ich poszukiwaniu.

Fizyka

Rozważania Pascala w zakresie hydrodynamiki oraz hydrostatyki koncentrowały się na kwestii zasad rządzących płynami hydraulicznymi. Wśród jego wynalazków znalazły się strzykawka oraz prasa hydrauliczna (wykorzystująca ciśnienie hydrostatyczne do zwielokrotniania siły), w roku 1646 zaś zainteresował się przeprowadzonymi przez Torricellego eksperymentami z barometrem. Wykonawszy replikę wynalezionego przez Włocha urządzenia, złożonego z wypełnionej rtęcią, jednostronnie zamkniętej rurki postawionej do góry dnem w misce pełnej tego metalu, Pascal zapytał, jaka siła utrzymywała nieco rtęci w rurce oraz co wypełniało przestrzeń pomiędzy szczytem słupa rtęci a zamkniętym końcem naczynia. W tamtym czasie popularny pogląd naukowy głosił, że zamiast próżni powinna się tam znajdować jakaś niewidzialna materia. Przekonanie takie wynikało z nauk Arystotelesa, który twierdził, że substancja jest w wiecznym ruchu; ponadto, substancja będąca w ruchu musi być przez coś poruszana^[5]. Wobec tego, dla naukowców wyznających teorię greckiego filozofa, próżnia była niemożliwością, czego dowodzić miało następujące rozumowanie:

• Światło przechodziło przez tak zwaną "próżnię" w rurce.
• Wg Arystotelesa wszystko jest w ruchu, oraz musi być przez coś poruszane.
• Wobec tego, skoro coś musi pozwalać światłu na poruszanie się w rurce, niemożliwym jest, aby miało nie być tam niczego; istnienie próżni jest niemożliwe.

Pascal kontynuował doświadczenia z barometrem oraz w 1647 roku napisał pracę "Nowe eksperymenty z próżnią" (Experiences nouvelles touchant le vide), w której, poza opisem współzależności pomiędzy ciśnieniem powietrza a poziomem słupa określonych cieczy, zawarł dowody świadczące za obecnością próżni w rurce barometru.

19 września 1648 roku, po wielu miesiącach nakłaniania Florin Périer, szwagier Pascala, przystąpił ostatecznie do realizacji doświadczenia o kluczowym dla teorii Blaise'a znaczeniu. W swej relacji Périer pisze:

"W ostatnią sobotę pogoda była niepewna... [ale] około piątej rano... Puy de Dôme był widoczny... więc postanowiłem spróbować. Kilka ważnych osobistości miasta Clermont poprosiło mnie wcześniej o informację w razie podjęcia przeze mnie wyprawy... Wspaniale było posiadać ich za towarzyszy podczas wykonywania tego eksperymentu... [...] O godzinie ósmej spotkaliśmy się w ogrodach Ojców Minimitów, które są leżące w najniższym punkcie miasta... Najpierw wlałem szesnaście funtów rtęci... do naczynia... po czym wziąłem parę szklanych rurek... każda długa na cztery stopy, hermetycznie zamknięta na jednym końcu oraz otwarta na drugim... oraz umieściłem je w naczyniu z rtęcią... Słup rtęci wznosił się do wysokości 26 cali oraz 3½ linii ponad poziom rtęci w naczyniu... Stojąc w tym samym miejscu, powtórzyłem eksperyment jeszcze dwukrotnie... za każdym razem otrzymany wynik był taki sam... [...] Przymocowałem jedną z rurek do naczynia oraz oznaczyłem wysokość rtęci i... poprosiłem Ojca Chastin, jednego z Minimitów..., by obserwował, czy w ciągu dnia zajdą jakieś zmiany... Wziąwszy inną rurkę oraz porcję rtęci... wspiąłem się na szczyt Puy de Dôme, około 500 sążni powyżej klasztoru, gdzie eksperyment... wykazał, że słupek rtęci osiąga tu zaledwie 23 cale oraz 2 linie... Ostrożnie powtórzyłem doświadczenie pięć razy... za każdym razem w innym miejscu szczytu... wysokość rtęci była taka sama... w każdym przypadku..."^[6]

Pascal powtórzył doświadczenie w Paryżu, wnosząc barometr na szczyt dzwonnicy kościoła Saint-Jacques-de-la-Boucherie, na wysokość około pięćdziesięciu metrów. Poziom rtęci spadł o dwie linie. Zarówno takie, jak oraz inne, pomniejsze eksperymenty przeprowadzane przez Pascala doprowadziły do ustalenia zasad działania oraz opracowania skali barometru.

Odpierając zarzuty zwolenników koncepcji "niewidzialnej materii" mającej wypełniać próżnię, Pascal sformułował jedno z głównych siedemnastowiecznych twierdzeń opisujących metodę naukową. W swej odpowiedzi do Estienne'a Noela pisze: "Aby pokazać, że hipoteza jest oczywista, nie wystarczy, że wynikają zeń wszystkie powiązane zjawiska; zamiast tego, jeśli prowadzi do czegoś sprzecznego z choćby jednym obserwowanym faktem, wystarczy to do stwierdzenia jej fałszywości." Jego konsekwentne obstawanie przy koncepcji istnienia próżni doprowadziło go do konfliktów z różnymi znaczącymi naukowcami, m.in. Kartezjuszem.

Dorosłe życie, religia, filozofia oraz literatura

Ostatecznie bowiem, czymże jest człowiek w przyrodzie? Nicością wobec nieskończoności, wszystkim wobec nicości, pośrodkiem pomiędzy niczym a wszystkim. Jest nieskończenie oddalony od rozumienia ostateczności; cel rzeczy oraz ich początki są dlań na stale pokryte nieprzeniknioną tajemnicą; zarówno niezdolny jest dojrzeć nicości, z której go wyrwano, jak nieskończoności, w której go utopiono. – Blaise Pascal, "Myśli" #72

Nawrócenie

Pascal analizujący cykloidę, rzeźba autorstwa Augustina Pajou, 1785, Luwr

Z biograficznego punktu widzenia, na nawrócenie Pascala największy wpływ miały dwie główne przyczyny: jego choroba oraz jansenizm. Od osiemnastego roku życia cierpiał on na bolesną chorobę nerwową, po ataku której w roku 1647 musiał przez pewien czas poruszać się o kulach. Bolała go głowa, piekły wnętrzności, a ręce oraz nogi wiecznie były zimne; pobudzenie w nich krążenia wymagało uciążliwych czynności, takich jak noszenie skarpet nasączonych brandy. Chęć uzyskania lepszej opieki zdrowotnej była jednym z motywów przeprowadzki Pascala wraz z siostrą Jacqueline do Paryża. Mimo że jego zdrowie uległo tam poprawie, jego układ nerwowy stał się trwale uszkodzony przez lata trwania dolegliwości. Od tamtej pory Blaise popadł w pogłębiającą się hipochondrię, która wpłynęła zarówno na jego charakter, jak oraz na późniejszą filozofię; stał się nerwowy, skłonny do wybuchów irytacji, miewał zmienny nastrój oraz sporadycznie się uśmiechał^[7].

Zimą roku 1646 58-letni ojciec Pascala złamał biodro, poślizgnąwszy się na oblodzonej ulicy w Rouen. Biorąc pod uwagę wiek mężczyzny oraz poziom wiedzy medycznej w XVII wieku, złamanie takie mogło stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia, a nawet dla życia; szczęśliwie w owym okresie w Rouen mieszkało dwóch najświetniejszych lekarzy francuskich, Deslandes oraz de La Bouteillerie. Pascal senior "nie dopuszczał do siebie nikogo poza tymi mężczyznami... Była to dobra decyzja, przeżył bowiem oraz znów mógł chodzić..."^[8]. Jakkolwiek, podczas trzech miesięcy leczenia oraz rehabilitacji La Bouteillerie oraz Deslandes zostali stałymi gośćmi w domostwie rodziny Pascalów.

Obaj mężczyźni byli zwolennikami Jeana Guilleberta, orędownika odłamu katolicyzmu zwanego jansenizmem. Ta wciąż stosunkowo niewielka grupa, wyznająca rygorystyczną wersję augustianizmu, szybko zdobywała wówczas popularność wśród francuskich katolików. Blaise wielokrotnie rozmawiał z lekarzami, oraz do czasu wyzdrowienia ojca zdążył pożyczyć od nich parę prac dotyczących jansenizmu. W tym okresie doświadczył on swego "pierwszego nawrócenia", w związku z którym zaczął zajmować się przez pewien czas pisaniem traktatów teologicznych.

Wkrótce początkowe zaangażowanie Pascala przeminęło, on sam zaś przeżył wówczas (1648-1654) parę lat "okresu światowego", jak sam to później określał. Jego ojciec zmarł w roku 1651, pozostawiając swój dobytek w spadku Blaise'owi oraz Jacqueline, rozporządzać nim miał jednak syn. Po tym wydarzeniu dziewczyna oświadczyła, iż pragnie zostać postulantką w jansenistycznym klasztorze Port-Royal, co niezwykle zasmuciło Blaise'a, potrzebował on bowiem opieki siostry ze względu na chroniczne problemy zdrowotne.

"Nagle w domu Pascalów rozpoczęła się wojna. Blaise błagał Jacqueline o pozostanie w domu, ona jednak była niewzruszona. W końcu rozkazał jej, by została, to jednak także nie wywarło oczekiwanego skutku. Sednem tej sprawy był... lęk Blaise'a przed utratą części spadku należącej do siostry... gdyby Jacqueline była przyjęta do Port-Royal, zabrałaby pieniądze ze sobą... [jednak] nic nie zmieniłoby jej decyzji."^[9]

Zgoda pomiędzy rodzeństwem była zawarta w październiku roku 1651. W zamian za coroczną pensję zdrowotną Jacqueline przekazała swoją cząstka spadku bratu; Gilberte już wcześniej otrzymała swój udział w spadku w postaci posagu. Jacqueline przeniosła się do Port-Royal na początku stycznia 1652. Tego dnia, wedle słów Gilberte opisującej swego brata, "[Blaise] powrócił do siebie smutny ignorując Jacqueline, która oczekiwała go w małym konwersatorium..."^[10]. Na początku czerwca 1653, po długich naleganiach ze strony siostry, Pascal oficjalnie przekazał jej cząstka spadku na rzecz Port-Royal, który wówczas już "zaczął pachnieć mu sektą"^[11]. Po utracie dwóch trzecich majątku swego ojca, 29-letniemu Pascalowi w oczy zajrzało widmo biedy.

Przez pewien okres od tamtego czasu Blaise prowadził życie kawalerskie; podczas pobytu w Auvergne poddał się wdziękowi pewnej kobiety, którą określał jako "Safonę wsi"^[12]. W tym okresie napisał "Rozmowy o pasjach miłości" (Discours sur les passions de l'amour) oraz najwyraźniej rozważał zawarcie małżeństwa (określonego później przezeń jako "najniższy status życiowy dozwolony chrześcijaninowi")^[13]. Jacqueline potępiła jego frywolność oraz modliła się o poprawę obyczajów brata. Podczas wizyt w Port-Royal Pascal okazywał wyraźną pogardę wobec spraw tego świata, jednak także kwestie religii nie pociągały go szczególnie^[14].

Bliskość śmierci

23 listopada 1654 roku Pascal stał się prawdopodobnie jednym z uczestników wypadku na moście Neuilly-sur-Seine, gdzie konie prowadzące karetę przeskoczyły barierę, niemalże pociągając za sobą do rzeki pojazd. Szczęśliwie wodze pękły oraz kareta zawisła na krawędzi mostu, pozwalając pasażerom na wyjście z niebezpiecznej sytuacji bez szwanku. Wrażliwy filozof jednak, przerażony bliskością śmierci, zemdlał oraz przez pewien czas pozbawiony był świadomości. Piętnaście dni później, pomiędzy 10:30 a 12:30 w nocy doświadczył wizji religijnej, której treść natychmiast zapisał w krótkiej notatce, zaczynającej się słowami: "Ogień. Bóg Abrahama, Bóg Izaaka, Bóg Jakuba, nie ten filozofów oraz naukowców..." oraz zakończonej cytatem z Księgi Psalmów 119:16: "Nie zapominam słowa twego. Amen". Po przeżyciu tym ostrożnie wszył notkę, znaną dziś jako Memoriał, w swój płaszcz oraz stale przekładał ją do ubrania, które aktualnie miał na sobie; po jego śmierci była ona przypadkiem odnaleziona przez jednego ze służących^[15]. Pewni ludzie biografowie Pascala kwestionują jednak tezę, jakoby historia z karetą miała doprowadzić go do objawienia opisanego w Memoriale^[16].

Jakkolwiek, jego wiara oraz oddanie dla religii odżyły, wskutek czego w styczniu 1655 r. zdecydował się na dwutygodniowy pobyt w starszym z dwóch klasztorów Port-Royal w celu odnowy duchowej oraz uporządkowania kwestii religijnych. Wtedy też – niedługo po nawróceniu – zaczął pisać swe słynne listy w obronie jansenizmu, zebrane potem oraz wydane pod nazwą Prowincjałek.

Prowincjałki

 Osobny artykuł: Prowincjałki.

W latach 1656-1657 Pascal opublikował swą słynną krytykę kazuistyki, popularnej wówczas metody etycznej opracowanej, rozwiniętej oraz rozpowszechnionej w obrębie Kościoła Katolickiego przez członków zakonu Towarzystwa Jezusowego (jezuitów), a zwłaszcza Antonio Escobara. Ukazał technikę ową jako przykład usprawiedliwiania wszelkiego rodzaju niemoralnego postępowania przy pomocy skomplikowanych oraz niejasnych wywodów. Posłużył się przy tym przemyślną formą wypowiedzi: Prowincjałki są zbiorem listów napisanych rzekomo przez pewnego paryżanina do jego przyjaciela z prowincji w celu przybliżenia temu kwestii moralno-teologicznych, jakie zajmowały ówczesnych mieszkańców stolicy. Łącząc żarliwość konwertyty z ogładą oraz poczuciem humoru człowieka światowego, Pascal wyniósł literaturę francuską na niespotykany wcześniej poziom.

Serię 18 listów wydał on (pod pseudonimem Louis de Montalte) na przestrzeni niewiele ponad roku; spotkała się ona z krytyką ze strony zarówno zdominowanego przez jezuitów duchowieństwa, jak oraz samego Ludwika XIV, który w roku 1660 nakazał spalenie Prowincjałek. W 1661 doprowadzono do potępienia oraz zamknięcia opactwa Port-Royal, osoby zaś związane z tym ośrodkiem zmuszone zostały do podpisania wydanej pięć lat wcześniej bulli papieskiej potępiającej nauki Janseniusza jako heretyckie. Argumenty Pascala okazały się jednak przemawiać do papieża Aleksandra VII, który, pomimo oficjalnej dezaprobaty dla poglądów jansenistów oraz podania w wątpliwość nieomylności jego osoby, ostatecznie potępił laksyzm oraz nakazał dogłębne przeanalizowanie tekstów kazuistycznych (1665–1666).

Pomijając religijny aspekt Prowincjałek, dzieło to zyskało duże uznanie ze względu na swój poziom literacki. Zręczne użycie humoru, kpiny oraz brutalnej momentami satyry umożliwiło serii listów zdobycie popularności wśród szerokich kręgów społeczeństwa, a także inspirowało późniejszych pisarzy francuskich, takich jak Wolter czy Jan Jakub Rousseau.

Cud

Podczas tymczasowego pobytu Pascala w Paryżu, w czasie którego nadzorował on wydawanie ostatniego ze swoich listów, w kaplicy Port-Royal miało miejsce wydarzenie mające jeszcze bardziej pogłębić jego uczucia religijne oraz utwierdzić go w wierze. Jego 10-letnia siostrzenica, Marguerite Périer, cierpiała z powodu bolesnej przetoki łzowej (fistula lacrymalis), wywołującej okropnie wyglądające ropotoki z nosa oraz oczu; lekarze uważali przypadek za beznadziejny oraz nie dawali dziewczynce szans na wyzdrowienie. Jednak 24 marca 1657 roku do klasztoru przybył pewien mężczyzna przynosząc ze sobą cierń, który uważany był za fragment korony cierniowej Jezusa. Podczas uroczystej ceremonii, której towarzyszyło wspólne śpiewanie psalmów, zakonnice złożyły cierń na ołtarzu oraz po kolei podchodziły doń, aby go ucałować. Jedna z nich, zauważywszy pośród zgromadzenia Marguerite, wzięła relikwię oraz dotknęła nią chorego miejsca na twarzy dziewczęcia. Jak informują źródła, tego wieczoru ból dręczący siostrzenicę Pascala ustał, jej matka zaś z zaskoczeniem stwierdziła, że po przetoce nie pozostał żaden ślad; wezwany lekarz potwierdził, że ropienie oraz opuchlizna ustały. Zaskoczony nagłym wyzdrowieniem dziewczynki rozpuścił wieść o cudownym uzdrowieniu, zaś siedmiu lekarzy znających jej wcześniejszy stan zdrowia pisemnie potwierdziło cudowność niniejszego zdarzenia. Do podobnych wniosków doszli zresztą wezwani w celu zbadania sprawy urzędnicy diecezjalni, którzy zezwolili na odcelebrowanie w Port-Royal mszy Te Deum. Tłumy wiernych zjawiły się, by ujrzeć oraz ucałować słynny cierń, którego cudowność była uznana przez cały katolicki Paryż; później cudu tego używali zarówno janseniści, jak oraz katolicy w charakterze argumentu w sporach o kwestie wiary. W 1728 papież Benedykt XIII odwołał się do owego zdarzenia dowodząc, iż epoka cudów jeszcze nie przeminęła.

Na pamiątkę cudu Pascal wykonał dla siebie emblemat, ukazujący oko otoczone koroną cierniową z inskrypcją Scio cui credidi ("Wiem, komu zawierzyłem")^[17]. Jego wiara uległa umocnieniu, co powiodło go do stworzenia swego ostatniego, niedokończonego dzieła, słynnych Myśli.

Myśli

 Osobny artykuł: Myśli.

Najbardziej wpływowe dzieło teologiczne Pascala, już po śmierci autora opatrzone tytułem "Myśli" (Pensées), nie było wcale przez niego ukończone. Oryginalnie zatytułowane "Apologia religii chrześcijańskiej" (Apologie de la religion Chrétienne), w zamyśle stanowić miało jednolitą oraz kompletną analizę oraz obronę chrześcijaństwa. Wśród rzeczy osobistych zmarłego odnaleziono rozliczne skrawki papieru zapisane pojedynczymi myślami, ułożone w roboczym, acz sensownym porządku. Pierwsze zbiorcze wydanie tych notatek ukazało się drukiem w roku 1670, pod nazwą "P. Pascala myśli o religii oraz kilku innych zagadnieniach" (Pensées de M. Pascal sur la religion, et sur quelques autres sujets) oraz wkrótce zdobyło znaczne uznanie czytelników, stając się klasyczną pozycją literatury francuskiej. Jedną z głównych technik retorycznych, jakie zastosował Pascal, było użycie filozofii sceptycznej – uosabianej tu przez Montaigne'a oraz Epikteta – dla doprowadzenia odbiorcy do punktu takiego zdezorientowania oraz desperacji, że skłonny byłby on całkowicie zaufać Bogu oraz pewności, jaką daje religia. Podejście takie znalazło krytyków w osobach m.in. Pierre'a Nicole, Antoine'a Arnaulda oraz innych uczonych z Port-Royal, sądzących, że fragmentaryczne myśli oraz spostrzeżenia potrafią – zamiast do pobożności – prowadzić raczej do przyjęcia postawy sceptycznej. Część "niewygodnych" myśli w związku z tym usunięto w redakcji, inne zaś zmodyfikowano tak, by uniknąć wrogich reakcji ze strony króla albo Kościoła^[18] – po zakończeniu okresu prześladowań mieszkańcy klasztoru pragnęli uniknąć odnowienia dawnego sporu. Pełnego, oryginalnego wydania "Myśli" doczekały się dopiero w XIX stuleciu.

"Myśli" są współcześnie powszechnie uważane za arcydzieło oraz kamień milowy francuskiej prozy. O pewnym fragmencie (myśl 72.) Sainte-Beuve wypowiedział się jako o "najznakomitszych stronach zapisanych po francusku"^[19], natomiast Will Durant w swoim 11-tomowym dziele "Historia cywilizacji" wyraził podziw dla "Myśli" jako "najbardziej elokwentnej książki w historii prozy francuskiej"^[20]. W swoim opus magnum Pascal podjął parę antynomicznych zagadnień filozofii: nieskończoność oraz nicość, wiara oraz rozum, dusza oraz materia, śmierć oraz życie, sens oraz próżność, a jedynymi konkluzjami, jakie stąd wywiódł, były pokora, niewiedza oraz łaska. Te ostatnie sprowadził do swojego argumentu religijnego, znanego powszechnie jako zakład Pascala.

Ostatnie dokonania oraz śmierć

Epitafium w miejscu pochówku Pascala w kościele St Étienne w Paryżu

T. S. Eliot pisał o Pascalu jako "światowcu wśród ascetów, ascecie wśród światowców"; jego ascetyczny styl życia wynikał z przekonania, że cierpienie jest dla człowieka czymś naturalnym, a wręcz koniecznym. W roku 1659 Blaise, stale nader chorowity, rozchorował się tym razem na poważnie, wielokrotnie jednak pod koniec swego życia odmawiał pomocy lekarskiej, twierdząc, że "choroba jest naturalnym stanem chrześcijanina"^[21].

W 1661 Ludwik XIV zawiesił działalność jansenistów w Port-Royal, w odpowiedzi na co Pascal napisał jedno ze swych ostatnich dzieł, "Nakaz Podpisania Formularza" (Écrit sur la signature du formulaire). W tym samym roku zmarła jego siostra Jacqueline, co ostatecznie skłoniło go do porzucenia polemik na temat jansenizmu. Ostatnim znacznym osiągnięciem uczonego było stworzenie w roku 1662 prawdopodobnie pierwszej na świecie linii komunikacyjnej, dzięki której pasażerowie mogli podróżować po Paryżu w zaprojektowanym przez Pascala omnibusie.

W tym samym roku jego choroba wzmogła się. Świadomy swego słabego zdrowia, prosił o przeniesienie do szpitala dla nieuleczalnie chorych; lekarze jednak uznali, że jego stan jest zbyt niestabilny, aby da się było go przenieść w inne miejsce. 18 sierpnia 1662 roku, w Paryżu, Blaise dostał drgawek oraz otrzymał ostatnie namaszczenie. Zmarł następnego dnia rano, wyrzekłszy swe ostatnie słowa: "niech Bóg wcale mnie nie opuści". Został pochowany na cmentarzu Saint-Étienne-du-Mont^[21].

Wykonana po jego śmierci autopsja ujawniła poważne problemy żołądkowe oraz uszkodzenia innych organów jamy brzusznej, a także mózgu; mimo to ostateczna przyczyna jego kłopotów ze zdrowiem nie była precyzyjnie ustalona. Podejrzenia skupiają się wokół gruźlicy oraz raka żołądka (lub obu naraz)^[22], zaś częste bóle głowy kojarzone są z uszkodzeniami mózgu.

Dorobek

W uznaniu za dokonania naukowe, nazwę Pascal nadano jednostce ciśnienia układu SI, językowi programowania oraz prawu Pascala (ważnej zasady w hydrostatyce). Nazwisko uczonego ukazuje się również, jak wyżej wspomniano, w trójkącie Pascala oraz zakładzie Pascala.

Praca Pascala nad teorią prawdopodobieństwa była jego najbardziej znaczącym wkładem w rozwój matematyki. Pierwotnie dotyczyła hazardu, aktualnie jest niezwykle istotna w ekonomii, szczególnie w matematyce ubezpieczeniowej. John Ross napisał, "Teoria prawdopodobieństwa oraz odkrycia jej towarzyszące odmieniły sposób postrzegania niepewności, ryzyka, podejmowania decyzji oraz indywidualną oraz zbiorową zdolność wpływania na bieg przyszłych wydarzeń"^[23]. Należy jednak pamiętać, że Pascal oraz Fermat, mimo iż wnieśli istotny wkład we wczesne prace nad teorią prawdopodobieństwa, nie zgłębili jej dostatecznie szczegółowo. Christiaan Huygens, który prowadził badania z Pascalem oraz Fermatem, napisał pierwszą książkę poruszającą tę tematykę. W późniejszym czasie kontynuował badania wraz z Abrahamem de Moivre'em oraz Pierre'em-Simonem Laplace'em.

W literaturze Pascal jest traktowany jako jeden z najważniejszych autorów francuskiego klasycyzmu oraz uważany do dzisiaj za jednego z najwybitniejszych prozaików francuskich. Jego sposób posługiwania się satyrą oraz humorem był obiektem licznych polemik. Zbiór jego prac literackich jest dobrze znany jego wielkiemu przeciwnikowi racjonaliście Kartezjuszowi oraz przyczyniły się do twierdzenia, że główne założenia filozofii empiryzmu były niewystarczające dla określenia prawd fundamentalnych.

Inne

We Francji przebiega się coroczny, prestiżowy konkurs, który ma za zadanie pomoc wybitnym naukowcom w ich badaniach w Île-de-France. Jego nazwa pochodzi od nazwiska Pascala (Chaires Internationales de Recherche Blaise Pascal).

W Kanadzie co roku przebiega się matematyczny konkurs nazwany na cześć naukowca. Konkurs Pascala (Concours Pascal) jest otwarty dla wszystkich uczniów z Kanady, którzy nie przekroczyli czternastego roku życia oraz są co najwyżej w dziewiątej klasie.

Dyskusja na temat postaci Pascala była poruszona w filmie Moja noc u Maud francuskiego reżysera Érica Rohmera.

Roberto Rossellini wyreżyserował film biograficzny (zatytułowany Blaise Pascal), który po raz pierwszy wyemitowano w 1971 roku. W rolę Pascala wcielił się Pierre Arditi.

Pascal był tematem pierwszej edycji filmu dokumentalnego BBC 2, "The Sea of Faith", prezentowanego przez Dona Cupitta.

Austriacki pisarz Thomas Bernhard wielokrotnie odnosił się do Pascala w swoich dziełach.

Prace naukowe oraz filozoficzne

Pascal przeprowadził doświadczenie, które udowodniło, że ciśnienie cieczy albo gazów jest takie same w każdym miejscu. Doświadczenie polegało na ustawieniu szczelnej beczki przy budynku, na drugim piętrze ustawiano cienką rurkę prowadzącą do beczki. W rurkę nalano wodę oraz kiedy było już dużo wody w rurce, beczka zaczęła przeciekać. Blaise Pascal wynalazł teoretycznie prasę hydrauliczną.

Blaise Pascal wymyślił tzw. Pascalinę, pierwszą maszynę liczącą, która potrafiła dodawać. Zbudował ją dla swojego ojca, który był poborcą podatkowym. Ponadto sformułował prawo nazwane jego nazwiskiem dotyczące ciśnienia w cieczach. Stąd jednostka ciśnienia w układzie SI nosi nazwę paskal (Pa). Do matematyki wprowadził obiekty nazwane potem ślimakiem Pascala oraz trójkątem Pascala. Ustanowił w Paryżu w 1662 roku 5 pierwszych linii komunikacji miejskiej, po której kursowały omnibus (karoce za 5 soldów) wg stałych rozkładów oraz wynalazł nowoczesną ruletkę^[24].

Wybrane prace

• Essai pour les coniques (1639)
• Experiences nouvelles touchant le vide (1647)
• Traité du triangle arithmétique (1653)
• Prowincjałki (1656–1657)
• De l'Esprit géométrique (1657 or 1658)
• Écrit sur la signature du formulaire (1661)
• Myśli (nieukończone, wydane pośmiertnie)

Sprawdź też

• Université Blaise-Pascal w Clermont-Ferrand
• Zakład Pascala

Przypisy

Bibliografia

• Leszek Kołakowski, Bóg nam nic nie jest dłużny. Krótka uwaga o religii Pascala oraz duchu jansenizmu. Kraków 1994.
• Jacques Attali, Pascal, Librairie Arthème Fayard, 2000 (pol. wyd. tłum. J.Kierul, PIW 2004. ISBN 83-06-02935-6).
• Broome, JH. Pascal. ISBN 0-7131-5021-1
• Davidson, Hugh M. Blaise Pascal. Boston: Twayne Publishers, 1983.
• Farrell, John. "Pascal and Power". Chapter seven of Paranoia and Modernity: Cervantes to Rousseau (Cornell UP, 2006).
• Goldmann, Lucien, The hidden God; a study of tragic vision in the Pensees of Pascal and the tragedies of Racine (original ed. 1955, Trans. Philip Thody. London: Routledge, 1964)
• Miel, Jan. Pascal and Theology. Baltimore: John Hopkins University Press, 1969.
• Muir, Jane. Of Men and Numbers. New York: Dover Publications, Inc, 1996. ISBN 0-486-28973-7
• Encyclopedia of Philosophy, 1967 edition, s.v. "Pascal, Blaise."
• Pascal, Blaise. Oeuvres complètes. Paris: Seuil, 1960.
• Pascal, Blaise. Oeuvres complètes. Jean Mesnard, ed. 4 vols have appeared. Paris: Desclée-Brouwer, 1964

Linki zewnętrzne

• John J. O'Connor; Edmund F. Robertson: Blaise Pascal w MacTutor History of Mathematics archive (ang.)
• Góra Karmel – pisma Pascala w oryginale oraz przekładach angielskich
• Religii Pascala – Philippe Sollers (fr.)
• Utwory Blaise Pascala w serwisie Wolne Lektury