Dyskietka

Dyskietka, inaczej dysk miękki – dysk wymienny, przenośny nośnik magnetyczny o niewielkiej pojemności, umożliwiający zarówno odczyt jak oraz zapis danych. Polska nazwa dyskietka była prawdopodobnie zaproponowana przez Jana Bieleckiego.

Współcześnie dostępne są na rynku praktycznie tylko dyskietki 3,5 calowe oraz ich warianty. Są one m.in. dostarczane przez producentów systemów operacyjnych oraz płyt głównych jako nośnik ze sterownikami albo plikami startowymi, gdzie w innym wypadku zapis tak małych plików na całej płycie CD albo innym nośniku byłby nieekonomiczny. Ponadto, dzięki możliwości szybkiego, wielokrotnego zapisu, dyskietki te znajdują zastosowanie w magazynowaniu oraz przenoszeniu małych plików takich jak dokumenty tekstowe oraz pliki obrazów. Nadają się także do wykonywania szybkich kopii bezpieczeństwa dokumentów ze względu na dostateczną pojemność oraz stosunkowo wysoką wytrzymałość oraz długowieczność.

Od kilku lat dyskietki gwałtownie tracą na popularności na rzecz pamięci USB oraz pamięci flash, które cechują jeszcze mniejsze rozmiary oraz wydatnie większa pojemność.

Historia

Dyskietki 8, 5¼, 3½ cala

Jako pierwsze pojawiły się dyskietki 8-calowe. Następnie zaczęto stosować dyskietki 5¼-cala o pojemności 360 KB (DD) (choć bardzo wielokrotnie ówczesne napędy potrafiły formatować na 180 KB albo nawet mniej), a następnie 1,2 MB (HD) (choć istniały programy, które potrafiły formatować je na 1,4 albo nawet 1,6 MB). Miały miękką obudowę, nie było zamknięcia otworu odczytu – należało je przechowywać w papierowych kopertach. Miały jednak tę zaletę, że po wycięciu otworu zezwalającego na zapis da się było używać obu ich stron w napędach jednostronnych. Zabezpieczenie przed zapisem polegało na zaklejeniu nieprzezroczystym kawałkiem taśmy samoprzylepnej wycięcia z boku dyskietki. Mniej popularne były inne dyskietki – 3-calowe stosowane w komputerach firmy Amstrad oraz 2,5-calowe w pierwszych komputerach przenośnych.

Współcześnie dyskietki wyszły już z powszechnego użycia jednakże są jeszcze dalej produkowane w niewielkich ilościach, używane są przeważnie w starszych komputerach typu PC, Apple Macintosh, Amiga oraz Atari. Z uwagi na niewielką pojemność zostały wyparte przez nowocześniejsze nośniki pamięci, takie jak: płyty CD, DVD oraz ich odpowiedniki wielokrotnego zapisu, przenośne dyski twarde, pamięć półprzewodnikową typu Flash, wbudowaną w karty pamięci, a także pamięci USB tzw. PenDrive oraz odtwarzacze MP3. Aktualnie stacje dyskietek nie są już montowane w laptopach, jednak w napędy te wyposaża sie nadal cząstka stacjonarnych komputerów osobistych, z reguły z przyczyn historycznych, dla zachowania łatwej komunikacji ze starszymi modelami. W komputerach Macintosh zaprzestano montowania stacji dysków już w 1998 r., od modelu iMac.

Istnieją też zewnętrzne urządzenia do odczytu dyskietek podłączane kablem do komputera, zwykle przez port USB.

W komputerach klasy PC aktualnie najpowszechniej używane są dyskietki 3,5 calowe (wg innych oznaczeń – 90 mm) HD (High Density) o pojemności "1.44 MB" ("megabajt" ten w rzeczywistości był jednostką mieszaną – 1000×1024, a dyskietki te miały 1440 KiB). Dyskietka taka składa się z twardej plastikowej obudowy z otworem dostępowym do nośnika zasuwanym metalową (później plastikową) zasuwką. Konstrukcja ta powstała z wcześniej używanych dyskietek identycznej budowy mechanicznej DD (Double Density) o pojemności 720 KiB, powszechnie używanych w komputerach klasy Amiga (komputer ten obsługuje dyskietki DD jako 880 KiB. W obudowie dyskietek HD istnieje dodatkowy otwór, pozwalający napędowi na rozpoznanie rodzaju nośnika. Modele wyposażone w stacje HD zapisują na dyskietkach "1,76 MB") oraz Atari ST (dyskietki DD potrafią posiadać 946 176 bajtów oraz format zgodny z PC, natomiast HD może posiadać maksymalną pojemność 1 892 352 bajtów). Rozwinięciem tej konstrukcji jest standard dyskietek ED (Extra Density) "2.88 MB" (dla Atari ST dostępne były napędy ED zapewniające odpowiednio większe pojemności), ale nie przyjął się, m.in. z powodu konkurencji ze wydatnie bardziej pojemnymi dyskietkami napędów typu ZIP czy JAZ. Zachowana jest kompatybilność wsteczna.

Dyskietki 3,5" były najbardziej zawodne spośród powstałych typów pamięci przenośnych, jednak osiągnęły ogromny sukces, dzięki małym rozmiarom oraz niskiej cenie.

Zakończenie produkcji

W kwietniu 2010 r. prasa doniosła, że firma Sony, jako jedna z ostatnich spośród producentów dyskietek magnetycznych, zakończyła produkcję tych nośników danych. W 2009 r. zaprzestały ich produkcji firmy Hitachi Maxell oraz Mitsubishi Kagaku Media. Przed 2010 r. sprzedaży dyskietek zaprzestano już w wielu krajach, a na początku 2011 r. dyskietki Sony zniknęły ostatecznie z rynku japońskiego. Przedstawiciele koncernu uzasadniali decyzję spadkiem opłacalności. W Polsce w lutym 2011 r. da się było jeszcze zakupić dyskietki w cenie ok. 1,20 PLN/szt.

Firma Sony produkowała 3,5-calowe dyskietki od 1981 roku, a ich rekordową sprzedaży zanotowała w 2002 r., kiedy nabywców znalazło ponad 47 mln sztuk. Od tamtego czasu sprzedaż malała, aż do wielkości 12 mln dyskietek w 2009 r. W tym też roku Sony zaprzestała produkcji napędów do tego typu nośników. Oceniano wówczas, że z magnetycznych nośników danych korzystają jeszcze użytkownicy przestarzałego sprzętu w środowisku akademickim oraz w oświacie^[1].

Firma Verbatim nadal produkuje 3,5-calowe dyskietki oceniając aktualny popyt w 2009 roku na 50 milionów sztuk rocznie. Badania firmy oceniają, że ten odmiana pamięci przenośnej jest jeszcze wymagany przez użytkowników sprzętu starego typu jak instrumenty klawiszowe czy maszyny przemysłowe. Firma prognozuje utrzymanie się popytu na dyskietki 3,5-calowe na stałym poziomie jeszcze przez pewien czas.^[2]

Budowa dyskietki

Budowa dyskietki
1. Otwór rozpoznawania typu dyskietki, obecność oznacza dyskietkę HD (1,44 MB), niedobór dyskietkę DD (720 kB).
2. Talerzyk obracający dyskietką
3. Ruchoma osłonka nośnika
4. Obudowa, z prawej strony u dołu ścięcie uniemożliwiające włożenie dyskietki odwrotnie
5. Włóknina zapobiegająca ocieraniu nośnika o obudowę oraz czyszcząca nośnik
6. Nośnik
7. Rozmieszczenie ścieżek oraz sektorów na nośniku.
Z lewej strony u góry widoczny otwór blokady zapisu (zasłonięty – zapis dozwolony).

Dyskietka 5,25 cala

• 

  Dyskietka 5,25 cala

• 

  Awers

• 

  Rewers

Dyskietka 3,5 cala

• 

  Dyskietka 3,5 cala

• 

  Awers

• 

  Rewers

Inne dyskietki

• 

  Dyskietka 8 calowa

• 

  Dyskietka 3 calowa

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Dyskietka

Organizacja danych

Dyskietka 3,5 po wyjęciu z obudowy

Najmniejszą fizyczną ilością danych jaką da się zapisać oraz odczytać z dyskietki jest sektor. Jego pojemność informacyjna wynosi w większości systemów plików 512 bajtów. Przed każdym sektorem zapisywane są dane synchronizacyjne oraz informacyjne oraz suma kontrolna informacje te są niedostępne z poziomu użytkownika systemu operacyjnego dla użytkownika (są to parametry dla kontrolera dysku oraz dane wymagane do korekcji błędów odczytu).

Logiczną jednostką zapisu danych na dyskietkach jest klaster (ang. cluster), zwany także czasami JAP, czyli Jednostką Alokacji Pliku. W przeciwieństwie od dysków twardych na dyskietce klaster ograniczony jest do maksymalnie dwóch sektorów (1024 bajty).

Cały nośnik dzieli się na ścieżki (ang. track), których liczba zależy od formatu oraz zwykle wynosi 40 albo 80, choć pewne napędy dopuszczały zapisane parę ścieżek ponad standard (komputery zgodne z Atari ST zapisują do 83 ścieżek). Ścieżka w zależności od typu dysku może składać się z 8 albo nawet 36 sektorów. Dla przykładu dyskietka w gęstości HD zgodna z MS/DR-DOS zawiera 18 sektorów na ścieżce. Każda ścieżka składa się z dodatkowych znaczników, które oznaczają początek (BOT) oraz koniec ścieżki (EOT).

Dyskietki wymagają procesu zwanego formatowaniem nośnika. Dzieli on powierzchnię nośnika na ścieżki oraz sektory poprzez zapisanie na niej przebiegu synchronizującego, dane informacyjne oraz testowe dane w sektorach, dane te są wykorzystywane do sprawdzenia poprawności formatowania. Zapisuje też dane systemowe. Dla dyskietki używanej pełne formatowane wiąże się z wymazaniem wszystkich danych.

Ciekawostki

• Atari ST oraz Amiga były komputerami, w których format zapisu danych na nośniku był całkowicie programowalny. Komputery zgodne z IBM PC oraz Apple charakteryzowały konkretne gęstości zapisu, wielokrotnie niekompatybilne z pozostałymi architekturami. Atari zapisywało standardowo dyskietkę w formacie zgodnym z PC (czyli pojemność 720 KB) natomiast mogły też zapisać dowolny odmienny format (ograniczony zaledwie parametrami technicznymi stacji dysków). Maksymalnym formatem zapisu dla dyskietek np. DD było 946 176 bajtów, który jeszcze mógł być zwiększany poprzez manipulowanie ilością wpisów w katalogu głównym. Możliwe było też sformatowanie dyskietki dla przykładu na 5632 bajtów, na które dostępnych było 3584 bajty (format: 1 strona, 1 sektor, 1 sektor na klaster, 10 ścieżek).

• Stacje dysków wyposażone są we wskaźnik aktywności LED, który w przypadku komputerów Atari ST oraz Amiga był w pełni programowo kontrolowany. Było to wykorzystywane w demach oraz grach. Dla przykładu w grze Lemmings (wersja dla ST) dioda ta migała, kiedy przez lemminga budującego mosty były wykorzystywane ostatnie trzy przęsła. Miało to na celu zastąpienie efektów dźwiękowych w przypadku braku komputerowego sygnału audio (np. po ściszeniu itp.). Było to o tyle istotne, że przygotowywało gracza na to, że lemming kończy budowę mostu oraz trzeba go uchronić przed spadnięciem z niego w przepaść^[3].

• Systemy operacyjne Atari TOS, AmigaOS oraz Mac OS wykorzystywały sensor obecności dysku w napędzie, dzięki czemu pewne operacje były pomijane, jeśli nośnik nie stał się wyjęty/zamieniony. Innym przykładem jest to, że w czasie, kiedy inne komputery wyświetlały użytkownikowi komunikat, aby nacisnął dowolny klawisz, kiedy np. zmieni dyskietki itp., w systemach tych komunikat nie pojawiał się, albowiem wczytywanie z dyskietki następowało automatycznie (po włożeniu jej do napędu).

• W komputerach Macintosh stacja dysków była całowicie „zmotoryzowana” (motorized ) oraz kontrolowana przez system operacyjny. Nie miała nawet przycisku do wyrzucania dyskietki- po podaniu komendy Eject Disk, była ona mechanicznie wysuwana przez stację, tak jak kaseta wideo w większości magnetowidów. Podobnie przebiegało ładowanie dysków do stacji.Do dziś w komputerach Apple nie ma fizycznego przycisku wysuwania dysków.

Sprawdź też

Sprawdź hasło dyskietka w Wikisłowniku

Popularne firmy z branży nośników pamięci:

• Verbatim
• Dysan
• TDK

Przypisy

p • d • e Pamięci cyfrowe/Pamięci komputerowe Pamięci trwałe (Pamięci masowe[a]) Magnetyczne Dyskietka • Dysk twardy • Pamięć taśmowa • Napęd Zip • Pamięć bębnowa • Streamer • Karta magnetyczna Optyczne Blu-ray • HD DVD • HVD • CD • DVD • UMD • GD-ROM • Karta dziurkowana • Taśma dziurkowana Elektryczne ROM • PROM • EPROM • EEPROM • OTP ROM • Flash • iRAM • Pamięć USB • Kartridż • Karta pamięci • SSD Hybrydowe HHD • Dysk magnetooptyczny Pamięci operacyjne Elektryczne RAM • Pamięć ferrytowa • Pamięć podręczna (procesora) • Rejestry Inne Pamięć rtęciowa Hybrydowe Pamięć wirtualna[b] ↑ Współcześnie trudno nazwać pewne z tych pamięci, pamięciami masowymi. ↑ Nie jest to typowa hybryda - tylko symulowana przez system pamięć trwała jako pamięć operacyjna.