II wojna światowa

II wojna światowa
Czas	1 września 1939 – 2 września 1945
Miejsce	Europa, Azja, Afryka, Oceania, Arktyka, Ocean Atlantycki, Ocean Spokojny, Ocean Indyjski
Przyczyna	dążenia Niemiec oraz ZSRR do hegemonii w Europie oraz obalenia przy użyciu siły porządku międzynarodowego ustanowionego traktatem wersalskim; ambicje sojuszników Niemiec (Zjednoczone Królestwo Włoch, Japonia) do uczestnictwa w zrewidowanym na swą korzyść międzynarodowym układzie sił kosztem europejskich mocarstw demokratycznych (Wielka Brytania oraz Francja) oraz USA oraz ich terytoriów zamorskich w Azji oraz Afryce; dążenia ZSRR do kontrolowanej z Moskwy ekspansji militarnej systemu sowieckiego na gruzach zburzonego przez wojnę pomiędzy państwami "kapitalistycznymi" systemu międzynarodowego.
Wynik	zwycięstwo aliantów; dominacja dwóch mocarstw: USA oraz ZSRR; stworzenie ONZ; obalenie faszyzmu w Europie oraz Azji Wschodniej (z wyjątkiem Hiszpanii oraz Portugalii); obalenie nazizmu w Niemczech oraz w Austrii; czterdziestoletni (aż do roku 1990) podział karny Niemiec oraz dziesięcioletni Austrii jako krajów inicjujących wojnę oraz holokaust pomiędzy Francję, Wielką Brytanię, USA oraz ZSRR; podzielenie państw Europy na Zachód kontrolowany przez USA, Wielką Brytanię oraz Francję oraz na Wschód kontrolowany przez ZSRR (tzw. zimna wojna); spekulacje nad przyznaniem Żydom niepodległego państwa.
Strony konfliktu Alianci Państwa Osi

Portal:
II wojna światowa

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 roku (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią oraz południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, cząstka Bliskiego Wschodu oraz wszystkie oceany. Pewne epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce oraz Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich oraz ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej oraz Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa Osi oraz państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci). W wojnie uczestniczyło 1,7 mld ludzi, w tym 110 mln z bronią^[1]. Wedle wielorakich szacunków zginęło w niej od 50^[2] do 78^[3] milionów ludzi.

Za datę rozpoczęcia wojny przyjmuje się 1 września 1939 roku – atak Niemiec na Polskę. 3 września przystąpiły do wojny Wielka Brytania oraz Francja (w piśmiennictwie zachodnim głosi się czasami tę drugą datę jako początek wojny światowej). Pewni ludzie historycy za początek wojny światowej uznają wojnę chińsko-japońską, rozpoczętą 7 lipca 1937 roku najazdem wojsk japońskich, jednakże aż do 1941 roku konflikt ten pozostawał lokalny. W historiografii radzieckiej istniało pojęcie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, rozpoczętej 22 czerwca 1941 roku atakiem niemieckim. Dla Amerykanów wojna rozpoczęła się 7 grudnia 1941 roku, wraz z japońskim atakiem na Pearl Harbor.

Zapowiedzią nadchodzącego konfliktu był wzrost nastrojów nacjonalistycznych oraz dążeń ekspansywnych ze strony państw Osi, wyrażający się w ataku rządzonych przez Benito Mussoliniego Włoch na Abisynię (wojna włosko-abisyńska 1935-1936), trwającej od 1937 roku wojnie chińsko-japońskiej oraz godzącym w niepodległość oraz integralność Czechosłowacji układzie monachijskim (październik 1938). W Hiszpanii od 1936 roku trwała krwawa wojna domowa, w której starły się interweniujące państwa faszystowskie oraz komunistyczny ZSRR Józefa Stalina. II wojnę światową poprzedziły też agresywne zachowania ze strony rządzonej przez Adolfa Hitlera III Rzeszy, jak: zajęcie Nadrenii w 1936 roku, Anschluss Austrii (marzec 1938) oraz aneksja Kłajpedy oraz Czech (marzec 1939). Ze strony Włoch kolejnym przykładem złamania prawa międzynarodowego oraz ekspansjonizmu było zajęcie Albanii wiosną 1939 roku.

Europa

Atak na Polskę

 Osobny artykuł: Kampania wrześniowa.

1 września 1939, Niemcy wkraczają do Polski (propagandowe zdjęcie pozowane)

Wojna wybuchła 1 września 1939 po ataku III Rzeszy niemieckiej w porozumieniu ze Słowacją oraz ZSRR na Polskę. Pierwszy etap wojny, nazywany wojną obronną Polski albo tradycyjnie w piśmiennictwie kampanią wrześniową, prawdopodobnie rozpoczął nalot na Wieluń, a zaraz po nim ostrzał Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte przez pancernik Schleswig-Holstein oraz agresja wzdłuż całej granicy niemiecko-polskiej zgodnie z dyrektywami "Fall Weiss"^[4].

W chwili wybuchu wojny Polska miała zawarty układ sojuszniczy z Francją z 1921 roku, układ sojuszniczy z Wielką Brytanią z 25 sierpnia 1939 roku oraz sojusz z Rumunią (obowiązujący jednak tylko w przypadku ataku ze strony ZSRR). Niemcy były powiązane paktem antykominternowskim z Japonią oraz Włochami, tzw. paktem stalowym z Włochami oraz układem z ZSRR (pakt Ribbentrop-Mołotow) z 23 sierpnia 1939 roku, który de facto dzielił Europę Środkową na strefy wpływów obu państw oraz dawał Niemcom wolną rękę w wojnie z Polską. Formalnie wojna nabrała charakteru światowego z chwilą wypowiedzenia jej przez Wielką Brytanię oraz Francję 3 września 1939. Wraz z Wielką Brytanią do wojny przystąpiły Indie oraz główne państwa Wspólnoty Brytyjskiej (dominia brytyjskie): Australia oraz Nowa Zelandia (3 września), ZPA (6 września) oraz Kanada (10 września). Oficjalnie po stronie Niemiec do wojny nie przyłączyły się na tym etapie jednak ani Włochy, ani Japonia. Neutralność zachowały Węgry^[5] oraz Rumunia. Do niemieckiego ataku na Polskę przyłączyła się natomiast Słowacja (siłami armii "Bernolák").

 Osobny artykuł: Agresja ZSRR na Polskę.

Heinz Guderian oraz Siemion Kriwoszein odbierają radziecko-niemiecką defiladę w Brześciu

17 września bez określonego w prawie międzynarodowym wypowiedzenia wojny zaatakowała Polskę także Armia Czerwona. Atak ten złamał polsko-sowiecki pakt o nieagresji z 1932 roku, który miał obowiązywać do 1945 roku, jednak nie wywołał ze strony rządu polskiego wypowiedzenia wojny. ZSRR w nocie przedstawionej w nocy 17 września 1939 – już w chwili rozpoczęcia agresji − ambasadorowi RP w Moskwie Wacławowi Grzybowskiemu stwierdził jednostronnie zaprzestanie istnienia państwa polskiego. Ambasador odmówił przyjęcia noty, polscy dyplomaci wyjechali z terytorium ZSRR dopiero po interwencji dziekana korpusu dyplomatycznego, ambasadora Rzeszy von Schulenburga.

Armia Czerwona toczyła walki z Korpusem Ochrony Pogranicza na całej linii granicznej. Ciężkie walki oddziały Wojska Polskiego oraz ochotnicy stoczyli w obronie Grodna. Naczelny Wódz Edward Rydz-Śmigły wydał dyrektywę :

Polscy żołnierze idący do radzieckiej niewoli

Brak publicznego formalnego ogłoszenia przez Prezydenta oraz rząd RP faktu istnienia stanu wojny pomiędzy ZSRR a Polską oraz niedobór jednoznacznego rozkazu Naczelnego Wodza stawiania oporu najeźdźcy doprowadził do dezorientacji dowódców oraz żołnierzy (zob. Obrona Lwowa 1939) a w konsekwencji do wzięcia do niewoli ok. 250 tysięcy żołnierzy oraz oficerów, w większości nie stawiających oporu.

Na wieść o agresji ZSRR rząd polski ewakuował się w nocy 17 września na terytorium sojuszniczej Rumunii. Wbrew porozumieniu polsko-rumuńskiemu o swobodnym prawie przejazdu (fr. droit de passage), pod naciskiem niemiecko-sowieckim oraz przy porozumieniu Rumunów z rządem francuskim, rząd polski stał się bez uprzedzenia internowany. 30 września prezydent Ignacy Mościcki, korzystając z prerogatyw konstytucji o możliwości wyznaczenia następcy w czasie wojny, wydał dekret o przekazaniu władzy Władysławowi Raczkiewiczowi, co zapoczątkowało działalność Rządu RP na uchodźstwie.

Działania wojenne we wrześniu 1939 oraz rozbiór Polski

Kampania wrześniowa dobiegła końca, wojska niemieckie oraz sowieckie zajęły terytorium Polski oraz zdławiły zorganizowany opór regularnych wojsk polskich na terenie kraju (6 października zakończyła się ostatnia batalia kampanii − bitwa pod Kockiem). III Rzesza oraz ZSRR rozpoczęły okupację terytorium Rzeczypospolitej oraz likwidację polskiej państwowości wedle traktatu z 28 września.

Mieszkańcy obu okupowanych części państwa polskiego poddani zostali represjom przez okupantów. Jeszcze we wrześniu 1939 rozpoczęły działalność podporządkowane Rządowi RP na uchodźstwie struktury państwa podziemnego. Ciągłość państwowa Rzeczypospolitej Polskiej na arenie międzynarodowej wbrew deklaracjom agresorów oraz okupantów była zachowana. W okupowanym kraju odtworzono konspiracyjną administrację oraz podziemne Wojsko Polskie.

 Osobny artykuł: Zbrodnie niemieckie w Polsce (1939-1945).

 Osobny artykuł: Represje ZSRR wobec Polaków oraz obywateli polskich 1939-1946.

Dziwna wojna

 Osobny artykuł: Dziwna wojna.

Sietzkrieg (wojna siedząca) − brytyjscy oraz francuscy żołnierze grają w karty (listopad 1939)

Gdy w Polsce trwały walki, na froncie zachodnim toczyła się tzw. dziwna wojna. 5 września Francuzi podjęli ograniczoną ofensywę w Zagłębiu Saary. Mając znaczną przewagę liczebną oraz materiałową, wkroczyli zaledwie 8 km w głąb terytorium Niemiec na odcinku frontu o szerokości 32 km. Mimo że nie napotkali przy tym większego oporu wroga, zgodnie z rozkazem Maurice'a Gamelina zatrzymali się przed umocnieniami Linii Zygfryda. Wkrótce potem, 12 września na posiedzeniu Rady Najwyższej Sprzymierzonych w Abbeville Francja oraz Wielka Brytania postanowiły, że nie udzielą Polsce realnej, wojskowej pomocy. Francuskie dywizje wycofały się więc za umocnienia Linii Maginota, z tym że przysłany na kontynent Brytyjski Korpus Ekspedycyjny stał bezczynnie na granicy francusko-belgijskiej. Stan ten trwał aż do maja 1940 roku.

Tymczasem 28 września w zawartym w Moskwie pakcie o granicach oraz przyjaźni III Rzesza oraz ZSRR dokonały wbrew prawu międzynarodowemu (konwencja haska IV z 1907) wytyczenia granicy niemiecko-sowieckiej na okupowanym terytorium Polski. W stosunku do ustaleń tajnego protokołu do Paktu Ribbentrop-Mołotow dwaj agresorzy dokonali jednak pewnej modyfikacji: ZSRR oddał III Rzeszy terytorium Lubelszczyzny w zamian za zgodę Niemiec na podporządkowanie ZSRR Litwy. Wileńszczyzna była przekazana Litwie 10 października w zamian za zgodę na bazy Armii Czerwonej na jej terytorium. Podobne układy ZSRR wymusił 29 września oraz 5 października na Estonii oraz Łotwie. Do czerwca 1940 roku kraje te cieszyły się jeszcze pozorami niepodległości.

Stalin próbował rozciągnąć swoją strefę wpływów także na Finlandię. Odmiennie niż republiki bałtyckie, odmówiła ona jednak przyjęcia warunków ZSRR dotyczących baz wojskowych oraz korekty granicy. W rezultacie była zaatakowana − od 30 listopada 1939 do 13 marca 1940 roku toczyła się tzw. wojna zimowa. Mimo że siły fińskie były zdecydowanie słabsze liczebnie od agresora, zdołały zadać mu ciężkie straty oraz obronić niepodległość swego kraju. Na podstawie traktatu pokojowego Finlandia utraciła jednak cząstka terytorium, m.in ufortyfikowany Przesmyk Karelski z miastem Wyborg.

 Osobny artykuł: Bitwa o Atlantyk.

Niemiecka inwazja na Skandynawię

Niemiecka piechota atakuje norweską wieś

 Osobne artykuły: Kampania duńska i kampania norweska 1940.

Aby zabezpieczyć dostawy szwedzkich rud żelaza, niezbędnych dla niemieckiego przemysłu wojennego, oraz uprzedzić spodziewane zajęcie norweskich portów przez aliantów, 9 kwietnia 1940 roku III Rzesza zaatakowała Danię oraz Norwegię. Dania nie była w stanie stawiać jakiegokolwiek oporu oraz podporządkowała się Niemcom, broniła się natomiast Norwegia. Pomimo utraty najważniejszych miast słaba 50-tysięczna armia norweska stworzyła ogniska oporu w głębi kraju, a król Haakon VII uniknął pojmania oraz wraz z rządem ewakuował się do Wielkiej Brytanii. Brytyjczycy oraz Francuzi wysadzili desanty w rejonie Åndalsnes oraz Namsos. Po zaciętych walkach z udziałem polskiej Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich stał się opanowany też Narwik. Sukces ten nie miał jednak już większego znaczenia w obliczu ataku III Rzeszy na Francję oraz kraje Beneluksu. W rezultacie w czerwcu alianci wycofali się. Norweskie porty oraz lotniska są odtąd dla Niemców dogodnymi bazami do ataków na Wielką Brytanię oraz północny Atlantyk. Dania oraz Norwegia pozostały pod okupacją do ostatnich dni wojny.

Kampania francuska

 Osobny artykuł: Kampania francuska 1940.

Defilada Wehrmachtu w zdobytym Paryżu

10 maja 1940 Niemcy zaatakowali Holandię, Belgię oraz Luksemburg (Fall Gelb). Opanowanie przez spadochroniarzy mostów oraz lotnisk holenderskich pozwoliło armii niemieckiej na zajęcie tego kraju w ciągu sześciu dni. W dniach 12-15 maja Niemcy przerwali front francuski w rejonie Sedanu oraz ruszyli na zachód. 20 maja dotarli do kanału La Manche pod Abbeville, odcinając lewe skrzydło wojsk alianckich. 28 maja armia belgijska skapitulowała. Od 26 maja do 4 czerwca w rejonie Dunkierki odbywała się ewakuacja wojsk brytyjskich (Operacja Dynamo). Plaże pozostawiono wypełnione sprzętem, ale ludzi zdołano wywieźć na Wyspy Brytyjskie. 10 czerwca Włochy wypowiedziały wojnę Francji, co jednak nie mogło już posiadać większego wpływu na losy wojny. W cztery dni później Niemcy wkroczyli do Paryża.

Brytyjscy oraz francuscy jeńcy na plaży pod Dunkierką

16 czerwca nowym premierem Francji stał się marszałek Philippe Pétain, który następnego dnia poprosił Berlin o zawieszenie broni. Dzień później BBC nadało odezwę gen. Charles'a de Gaulle'a wzywającą do dalszej walki. Zapoczątkowało to działalność Komitetu Wolnej Francji. 22 czerwca pod Compiègne, w tej samej salonce kolejowej, w której podpisano rozejm kończący I wojnę światową, Francuzi sygnowali zawieszenie broni. Północna Francja wraz z Paryżem dostała się pod okupację niemiecką, Alzację oraz Lotaryngię przyłączono do III Rzeszy, południowa zaś cząstka kraju stała się kolaborującym z Niemcami Państwem Francuskim ze 100-tysięczną armią oraz rządem Petaina-Lavala, ulokowanym w słynnym kurorcie Vichy. Państwo to istniało do 1942 roku, kiedy całe jego terytorium zaanektowane było przez Niemców w związku z wydarzeniami w Afryce Północnej.

Działania wojenne w Europie (1940)

Klęska Francji była wykorzystana przez ZSRR do zajęcia państw bałtyckich. Związek Radziecki wprowadził w czerwcu 1940 na ich teren znaczne wojska oraz wymusił rekonstrukcje rządów, obsadziwszy je swoimi ludźmi. W ciągu miesiąca Litwa, Łotwa oraz Estonia ogłoszone zostały republikami radzieckimi oraz pomiędzy 3 a 6 sierpnia przystąpiły do ZSRR. Stalin wystosował także ultimatum do rządu rumuńskiego, żądając oddania Besarabii oraz Północnej Bukowiny. Rumunia się ugięła, a wkrótce potem oddała Węgrom, pod naciskiem niemieckim (tzw. drugi arbitraż wiedeński), także cząstka Siedmiogrodu. Latem 1940 roku Moskwa wysunęła wobec Finlandii upokarzające żądania ekonomiczne − Finowie wypełnili je, bojąc się utraty niepodległości, równocześnie jednak zacieśnili stosunki z Niemcami, co zapewniło im swoisty parasol ochronny. Podobną politykę obrał Bukareszt; Niemcy, powoli szykując się do wojny z ZSRR, blokowały ekspansję ZSRR w kierunku europejskim. 10 listopada 1940 w Berlinie, podczas wizyty Wiaczesława Mołotowa, Hitler po raz ostatni próbował skłonić ZSRR do wojny z Wielką Brytanią. Zaproponował Moskwie przystąpienie do Paktu Trzech oraz dokonanie wspólnego rozbioru Imperium Brytyjskiego (wskazując Iran oraz Indie jako teren potencjalnej ekspansji sowieckiej). Wobec odpowiedzi Mołotowa podtrzymującej zainteresowanie ZSRR aneksją Finlandii, bazami wojskowymi w Bułgarii a także kontrolą nad cieśninami tureckimi oraz Irakiem, Hitler wydał dyrektywę do opracowania planu agresji III Rzeszy na ZSRR, ostatecznie określoną jako „Plan Barbarossa”.

Bitwa o Anglię

Spitfire atakuje bombowce He 111

 Osobny artykuł: Bitwa o Anglię.

8 sierpnia 1940 atakiem Luftwaffe na lotniska RAF rozpoczęła się powietrzna bitwa o Anglię, trwająca do 31 października. Celem Niemców było osiągnięcie dominacji w powietrzu oraz osłabienie potencjału militarnego wroga, co miało być wstępem do morskiej inwazji na Wyspy Brytyjskie (operacja Lew Morski). nieoczekiwanie ataków na cele czysto wojskowe, Luftwaffe podjęła także szeroko zakrojoną kampanię nalotów wymierzonych przeciwko ludności cywilnej, mających złamać morale brytyjskiego społeczeństwa. Wskutek dobrze zorganizowanej brytyjskiej obrony (m.in. skuteczne wykorzystanie sieci stacji radarowych), bitwa zakończyła się jednak porażką Niemiec. Udział w tym posiadali Polacy − spośród wszystkich pilotów myśliwskich, broniących angielskiego nieba, 5% pochodziło z Polski. Przypisuje się im 11% wszystkich zestrzeleń samolotów wroga.

nieoczekiwanie działań powietrznych Niemcy rozwinęli ofensywę morską przy pomocy okrętów podwodnych, pragnąc odciąć Wielką Brytanię od dostaw żywności oraz materiałów wojennych z kolonii oraz USA. Bitwa o Atlantyk przybrała na sile.

Kampania bałkańska

 Osobne artykuły: Wojna grecko-włoska 1940–1941 i Kampania bałkańska 1941.

Desant niemieckich spadochroniarzy na Krecie

28 października 1940 roku Włochy zaatakowały Grecję. Wojska włoskie zostały jednak szybko powstrzymane oraz odrzucone, a w grudniu oddziały greckie wkroczyły do południowej Albanii. Szerokiego poparcia Grekom udzielili Brytyjczycy, wysyłając swoje siły ekspedycyjne. Obecność Brytyjczyków w Grecji oraz niepomyślny rozwój sytuacji politycznej w Jugosławii doprowadził do niemieckiej inwazji na oba te kraje (6 kwietnia 1941 roku). nieoczekiwanie Włoch do ataku przyłączyły się także Węgry oraz Bułgaria. Już 12 kwietnia Niemcy wkroczyli do Belgradu (5 dni później skapitulowała jugosłowiańska armia), a do 30 kwietnia opanowali lądową cząstka terytorium Grecji. Brytyjczycy wraz z resztkami greckiej armii wycofali się na Kretę. 20 maja na wyspie wylądowały niemieckie oddziały powietrznodesantowe (Operacja Merkur) oraz pomimo ciężkich strat zdobyły ją (ostatnie oddziały brytyjskie zostały ewakuowane 31 maja). Grecja znalazła się pod niemiecko-włosko-bułgarską okupacją. Na części terytorium Jugosławii doszło do utworzenia sprzymierzonego z Osią tzw. Niezależnego Państwa Chorwackiego na czele z wodzem ustaszów Ante Paveliciem, resztę państwa podzieliły pomiędzy siebie III Rzesza, Włochy, Węgry oraz Bułgaria.

Niemiecka inwazja na ZSRR

Działania wojenne w Europie (1941-1942)

 Osobne artykuły: Atak Niemiec na ZSRR i Front wschodni (II wojna światowa).

W latach 1939-1941 ZSRR prowadził intensywną współpracę gospodarczą z Niemcami na podstawie paktu Ribbentrop-Mołotow, a stosunki pomiędzy obydwoma krajami pozostawały przyjazne. W rzeczywistości jednak Adolf Hitler przygotowywał w tym czasie plan inwazji na ZSRR pod kryptonimem "Barbarossa".

22 czerwca 1941 roku III Rzesza wypowiedziała wojnę^[6] oraz dokonała zbrojnej agresji na ZSRR, co otworzyło po raz pierwszy od października 1939 front wschodni II wojny światowej. Historiografia sowiecka, a następnie rosyjska wyznacza wojnę niemiecko-sowiecką jako Wielką Wojnę Ojczyźnianą^[7]. W działaniach wojennych sojusznikami Rzeszy były Rumunia, Finlandia, Węgry, Włochy oraz oddziały ochotników z Belgii, Holandii, Francji oraz Hiszpanii. W pierwszych miesiącach wojny Armia Czerwona ponosiła olbrzymie straty w ludziach oraz sprzęcie, a wojska niemieckie zajęły rozległe obszary Ukrainy, Białorusi oraz republik nadbałtyckich, docierając aż pod Leningrad oraz Moskwę. Grudniowa kontrofensywa sowiecka pod Moskwą odrzuciła jednak Niemców spod bram miasta. Zakrojone na dużą skalę działania zaczepne Sowieci kontynuowali na początku 1942 roku, jednak zakończyły się one niepowodzeniem. Umożliwiło to odzyskanie inicjatywy strategicznej przez wojska niemieckie.

Radziecka piechota w Stalingradzie

Wiosną 1942 roku Niemcy, uderzając na południu Rosji w kierunku Wołgi oraz roponośnych terenów Kaukazu, doszli do Stalingradu. Bitwa stalingradzka skończyła się jednak klęską niemieckiej 6 Armii feldmarszałka Friedricha Paulusa. Nie tylko nie zdołała ona opanować miasta (bronionego przez 62 Armię Wasilija Czujkowa), ale sama została otoczona oraz zmuszona do poddania się 2 lutego 1943 roku. Idąc za ciosem, Sowieci wyparli Niemców aż na wschodnią Ukrainę. Ich dalsze postępy powstrzymała dopiero marcowa porażka pod Charkowem, która uczyniła tymczasową stabilizację frontu.

Pragnąc po raz kolejny odzyskać inicjatywę na froncie, w lipcu 1943 roku Niemcy przeszli do zmasowanego kontrataku w okolicach Kurska, rzucając do walki przeważajaca ilość swych sił pancernych. Tak zwana bitwa na Łuku Kurskim, pomimo początkowych sukcesów niemieckich, skończyła się przegraną atakujących oraz ostatecznym przejęciem przez Armię Czerwoną inicjatywy strategicznej, której nie oddała ona już do końca wojny.

Istotnym wydarzeniem, zmieniającym całkowicie układ sił, było przystąpienie do wojny po stronie koalicji antyhitlerowskiej Stanów Zjednoczonych, w następstwie japońskiego ataku na amerykańską bazę na Hawajach – Pearl Harbor (7 grudnia 1941). nieoczekiwanie podjęcia walk z flotą oraz wojskami japońskimi w Azji południowo-wschodniej oraz na Pacyfiku, USA, dysponujące ogromnym potencjałem przemysłowym, zaczęły wysyłać oddziały oraz sprzęt wojskowy do Wielkiej Brytanii oraz ZSRR (lend-lease).

Ruch oporu w okupowanej Europie

Kotwica – symbol Polskiego Państwa Podziemnego – na Pomniku Lotnika

 Osobny artykuł: Polski ruch oporu w czasie II wojny światowej.

Jedną z najsprawniejszych organizacji partyzantki antyhitlerowskiej oraz antyfaszystowskiej w okupowanej Europie była Armia Krajowa (AK), będąca siłami zbrojnymi Polskiego Państwa Podziemnego podlegającego Rządowi Emigracyjnemu w Londynie. Polskie Państwo Podziemne miało przeważajaca ilość atrybutów normalnego państwa – centralną administrację, armię (AK) oraz produkcję zbrojeniową, wymiar sprawiedliwości, bogate życie kulturalne (podziemne wydawnictwa) oraz namiastkę administracji w każdym powiecie (powiatowi delegaci rządu). W 1944 AK liczyła 380 tysięcy żołnierzy. Żołnierze AK posiadali znaczny udział w wyzwoleniu Wilna oraz Lwowa, samodzielnie wyzwolili szereg mniejszych miejscowości w ramach akcji Burza. Wywiad AK dostarczał znaczące ilości wysokiej jakości informacji wywiadowczych dla wywiadu brytyjskiego, m.in. o "cudownej broni" Hitlera pociskach rakietowych V-1 oraz V-2 (podał miejsce prowadzenia nad nimi badań, co umożliwiło zbombardowanie oraz zniszczeniem tego punktu) oraz niemieckiej broni chemicznej.

Żołnierze Armii Krajowej w powstaniu warszawskim

Od 1 sierpnia do 2 października 1944 trwało największe wystąpienie zbrojne ruchu oporu w Europie – powstanie warszawskie, w którym, poza AK, udział wzięły także oddziały innych organizacji zbrojnych, takich jak NSZ, AL oraz ochotnicy z 1. Armii Wojska Polskiego. Jego celem było wyzwolenie stolicy oraz założenie rządu niepodległej Polski. Rosjanie, których armia zbliżała się do Warszawy, nie udzielili powstańcom pomocy. Stalin był przeciwny utworzeniu władz niepodległej Polski, albowiem dążył do całkowitego podporządkowania państwa. W tym celu utworzył w Moskwie podległy sobie rząd polski, który następnie stał się przeniesiony do Chełma, a parę dni później do Lublina (tzw. PKWN). Powstanie upadło z powodu słabego przygotowania oraz braku pomocy z zewnątrz, której się spodziewano. Ludność stolicy była wysiedlona, a miasto zburzone.

Łącznie z innymi organizacjami niepodległościowymi, takimi jak Bataliony Chłopskie, Narodowe Siły Zbrojne czy komunistyczna Armia Ludowa, w polskim ruchu oporu uczestniczyło ok. 1 mln osób, co czyniło go największym tego typu ruchem w okupowanej Europie.

Oddział macedońskiej komunistycznej partyzantki wkracza do Bitoli (1944)

Silne oddziały partyzantów walczyły także w Jugosławii oraz Grecji. W Jugosławii, zajętej przez Niemców oraz Włochów w 1941 roku, partyzanci komunistyczni pod dowództwem Josipa Broza-Tity rywalizowali z czetnikami, czyli partyzantami Dražy Mihailovicia, lojalnymi wobec króla oraz rządu na uchodźstwie w Londynie. Ostatecznie, na mocy konferencji w Teheranie, to Tito otrzymał poparcie zarówno ze strony Stalina, jak oraz zachodnich mocarstw. Jesienią 1944 roku jego Narodowa Armia Wyzwolenia Jugosławii liczyła 500 tys. ludzi oraz kontrolowała znaczną cząstka kraju, dysponując nawet własnym lotnictwem oraz marynarką wojenną. Choć Armia Czerwona wkroczyła do Jugosławii (w październiku 1944 stał się wyzwolony Belgrad), prawie całe terytorium kraju było wiosną 1945 roku opanowane przez siły Tity, których liczebność pod koniec wojny wzrosła do 800 tys. żołnierzy, zgrupowanych w 4 armiach oraz 8 niezależnych korpusach. Dzięki temu po wojnie Jugosławia zachowała niezależność względem Moskwy.

Członek FFI (1944)

W 1940 roku Wielka Brytania założyła SOE. Była to organizacja mająca na celu wspomaganie partyzantek we wszystkich krajach okupowanych przez Hitlera. Jednym z głównych beneficjentów tej pomocy był francuski ruch oporu. Tworzyły go różnorodne środowiska polityczne (m.in. gaulliści, socjaliści oraz od ataku Niemiec na ZSRR komuniści), stojące w opozycji zarówno wobec niemieckiego okupanta, jak oraz kolaboranckiego rządu z Vichy. nieoczekiwanie biernego oporu, aktów sabotażu, ukrywania oraz udzielania pomocy Żydom, zbiegłym jeńcom wojennym czy alianckim agentom, tworzono rozliczne oddziały partyzanckie zwane maquis. W 1944 roku, kiedy sprzymierzeni przygotowywali inwazję w Normandii oraz Prowansji, danych o plażach, na których posiadali lądować, dostarczył francuski ruch oporu. W czerwcu 1944 roku dokonano zjednoczenia największych podziemnych ugrupowań zbrojnych oraz na ich bazie założono Francuskie Siły Wewnętrzne (FFI) pod dowództwem gen. Marie Pierre Kœniga. Partyzanci z FFI paraliżowali ruchy przerzucanych przez Niemców w stronę miejsc desantów posiłków, atakując linie komunikacyjne oraz zaopatrzeniowe, a następnie wzięli aktywny udział w wyzwalaniu kraju (m.in. w sierpniu wzniecili udane powstanie w Paryżu). W październiku ich siły osiągnęły liczbę 400 tys. członków oraz zostały włączone w skład odtwarzanych francuskich sił zbrojnych.

Silne oddziały partyzanckie, szczególnie na terenie Białorusi, tworzyli Sowieci (w sumie ponad 500 tys. ludzi). Były one podporządkowane Centralnemu Sztabowi Ruchu Partyzanckiego w Moskwie oraz zaopatrywane drogą lotniczą. Od 1942 roku konne oraz piesze zgrupowania partyzanckie dokonywały głębokich rajdów na terenach okupowanych (np. rajd konnicy Sidora Kowpaka z okolic Kijowa do Karpat). Podstawowym ich zadaniem było paraliżowanie linii komunikacyjnych na zapleczu frontu poprzez niszczenie torów, mostów oraz wykolejanie pociągów, a pod koniec wojny także zwalczanie niekomunistycznej partyzantki.

Kampania apenińska

 Osobny artykuł: Kampania włoska w czasie II wojny światowej.

Brytyjczycy lądują na Sycylii

Po pokonaniu sił niemiecko-włoskich w północnej Afryce, alianci dokonali inwazji na Sycylię 10 lipca 1943 (Operacja Husky), a 3 września w ramach Operacji Baytown w południowych Włoszech oraz 9 września na obcasie włoskiego buta (Operacja Slapstick), wylądowała brytyjska 8 Armia dowodzona przez gen. Montgomery'ego, zaś w okolicach Salerno na południe od Rzymu wylądowała 5 Armia amerykańska gen. Marka Clarka (Operacja Avalanche). Całymi siłami alianckimi we Włoszech dowodził brytyjski gen. Alexander. Rząd marszałka Pietro Badoglio podpisał akt kapitulacji Włoch, a wkrótce wypowiedział wojnę Niemcom. Oryginalnie uwięziony dyktator Włoch Benito Mussolini uwolniony stał się przez niemieckich spadochroniarzy pod dowództwem Otto Skorzeny'ego oraz uciekł na północ kraju, gdzie wydał powstanie sprzymierzonej z Niemcami tzw. Włoskiej Republiki Socjalnej, zwanej Republiką Salo. Zaciekłe walki na tym froncie toczyły się na liniach obronnych: Gustawa oraz Gotów, aż do 4 maja 1945, kiedy Niemcy ogłosiły kapitulację tego frontu, jeszcze przed końcem wojny.

Front zachodni 1944-1945

Amerykanie lądują na plaży Omaha

 Osobny artykuł: front zachodni (II wojna światowa).

6 czerwca 1944 alianci dokonali wielkiej operacji desantowej we francuskiej Normandii, w ramach Operacji Overlord. Umocnienia Wału Atlantyckiego nie wytrzymały naporu wojsk inwazyjnych pod dowództwem generała Eisenhowera, wspieranych przez siły morskie, powietrzne oraz powietrznodesantowe. 29 czerwca Amerykanie wyzwolili Cherbourg, a w połowie lipca wojska brytyjskie opanowały po krwawych bojach Caen. W sierpniu doszło do załamania się obrony Niemców w Normandii oraz okrążenia ich sił w kotle pod Falaise, z czym zbiegło się lądowanie aliantów na południu Francji. 19 sierpnia w Paryżu wybuchło powstanie, któremu przyszły z odsieczą czołgi gen. Leclerca. 25 sierpnia, po czteroletniej okupacji, miasto było wyzwolone. Trzy dni później padł garnizon Marsylii. Pierwszy tydzień września przyniósł także wyzwolenie Calais, Rouen, Lyonu oraz znacznej części Belgii z Antwerpią oraz Brukselą.

Amerykański oraz radziecki oficer w Torgau nad Łabą

17 września rozpoczęła się aliancka Operacja Market Garden. Miała ona na celu uchwycenie mostów na wielkich przeszkodach wodnych w Holandii oraz otwarcie drogi do przemysłowego serca Niemiec, Zagłębia Ruhry, co zdaniem jej pomysłodawcy Bernarda Montgomery'ego dawało szansę zakończenia wojny przed końcem 1944 roku. Operacja zakończyła się jednak niepowodzeniem, o czym zadecydowała klęska brytyjskich spadochroniarzy pod Arnhem. Porażka ta oraz nadmiernie rozciągnięte linie zaopatrzeniowe aliantów spowodowały zastój na froncie aż do zimy. Dało to Niemcom czas na odbudowanie sił; w grudniu 1944 rozpoczęli oni kontrofensywę w Ardenach, która po początkowych sukcesach zakończyła się klęską, m.in. dzięki amerykańskiej obronie Bastogne oraz przerwaniu pierścienia okalającego miasto przez wojska gen. Pattona. Zachodni alianci wkroczyli na terytorium Niemiec oraz w marcu 1945 sforsowali Ren, dokonując wielkiego okrążenia wojsk niemieckich w Zagłębiu Ruhry. Następnie ich czołowe oddziały dotarły do Łaby, gdzie 25 kwietnia 1945 nastąpiło spotkanie z idącymi od wschodu Sowietami.

Front wschodni 1944-1945

 Osobny artykuł: front wschodni (II wojna światowa).

Działania wojenne w Europie (1943-45)

6 stycznia 1944 roku Sowieci przekroczyli dawną granicę Polski. 22 czerwca, w trzecią rocznicę inwazji Niemiec na ZSRR, rozpoczęli ofensywę strategiczną na Białorusi, zakończoną rozbiciem niemieckiej Grupy Armii Środek. Dzięki temu w lipcu sforsowali Bug oraz wyszli na linię Wisły. 1 sierpnia wybuchło powstanie warszawskie, zainicjowane przez Armię Krajową w celu opanowania stolicy Polski przed nadejściem Armii Czerwonej. Po 63 dniach walki upadło, nie doczekawszy się pomocy ze strony radzieckiej.

We wrześniu wyczerpana wojną Finlandia poprosiła ZSRR o podpisanie rozejmu oraz wkrótce potem podjęła działania zbrojne przeciwko swym niedawnym sojusznikom, Niemcom. W październiku Sowieci po raz pierwszy od wybuchu wojny przekroczyli przedwojenną granicę III Rzeszy (w Prusach Wschodnich). W styczniu 1945 roku ruszyła ich kolejna wielka ofensywa, która odrzuciła Niemców od Wisły aż do Wału Pomorskiego, Odry oraz Nysy Łużyckiej.

Na południu fronty radzieckie po zajęciu Rumunii (jej rząd oraz rząd bułgarski przeszły na stronę aliantów) wkroczyły na terytorium Węgier oraz Jugosławii. W październiku 1944 roku stał się wyzwolony Belgrad, a w lutym 1945 roku po długotrwałych walkach padł Budapeszt. W marcu Niemcy podjęli nieudaną ofensywę strategiczną nad Balatonem − swoją ostatnią w tej wojnie. Miesiąc później Sowieci wkroczyli do Wiednia. Propaganda niemiecka zapowiadała użycie nowych rodzajów broni, tzw. Wunderwaffe, lecz losów wojny nie było już w stanie nic zmienić.

Kapitulacja Niemiec

 Osobny artykuł: Kapitulacja III Rzeszy.

Czerwonoarmiści pod Bramą Brandenburską

Przełamanie Wału Pomorskiego oraz przekroczenie Odry oraz Nysy Łużyckiej przez fronty radzieckie (w ich skład wchodziły także 1 oraz 2 Armia Wojska Polskiego) dało początek operacji berlińskiej. Po ciężkich walkach, 2 maja 1945 roku załoga miasta skapitulowała. Wcześniej, 30 kwietnia Adolf Hitler popełnił samobójstwo. Na mocy jego testamentu władza nad państwem oraz siłami zbrojnymi przeszła w ręce admirała Karla Dönitza, który powołał we Flensburgu ostatni rząd III Rzeszy.

7 maja Niemcy w jednym ze szkolnych budynków we francuskim Reims skapitulowali na froncie zachodnim przed przedstawicielami armii USA oraz Wspólnoty Brytyjskiej. Dzień później w Berlinie podpisali także akt kapitulacji w obecności Sowietów. Tym samym II wojna światowa w Europie oficjalnie dobiegła końca, choć na poniektórych obszarach działania zbrojne trwały jeszcze przez jakiś czas (dopiero 11 maja − jako ostatni niemiecki związek operacyjny − poddała się na terenie Czech Grupa Armii Środek; do 15 maja toczyły się walki na froncie jugosłowiańskim).

Afryka

Australijczycy na pozycjach obronnych pod Tobrukiem (1941)

 Osobny artykuł: II wojna światowa w Afryce.

Walki w północnej Afryce rozpoczęły się w chwili przystąpienia Włoch do wojny po stronie Niemiec. 13 września 1940 armia włoska pod dowództwem marszałka Rodolfo Grazianiego, atakując z Libii, wtargnęła do Egiptu oraz zdobyła Sidi Barrani. Mimo zdecydowanej przewagi liczebnej zatrzymała się tam oraz zaczęła się umacniać, czekając na zaopatrzenie. Brytyjczycy, dowodzeni przez generała Archibalda Wavella, wycofali się do Marsa Matruh. 9 grudnia ruszyła brytyjska kontrofensywa. Włosi zostali wyparci z Egiptu oraz utracili Cyrenajkę z Bardią oraz Tobrukiem.

19 stycznia 1941 ruszyła ofensywa Brytyjczyków przeciwko wojskom włoskim we Wschodniej Afryce. Brytyjczycy zaatakowali z trzech stron kierując się na stolicę Etiopii – Addis Abebę. 26 marca po 7-tygodniowym oblężeniu upadła twierdza górska Keren. Brytyjskie oddziały desantowe odbiły stolicę Somalii Brytyjskiej – Berberę. Podstawowy atak brytyjski wyszedł z Kenii oraz po 53 dniach stałego marszu oraz walk wojska tego frontu wyzwoliły Addis Abebę. W II poł. maja 1941 cała Etiopia, Erytrea oraz Somalia były wolne od okupantów włoskich.

Afrika Korps w północnej Afryce (1942)

9 stycznia 1941 Niemcy podjęli decyzję o wsparciu włoskich działań wojennych w Afryce. W lutym do Libii dotarły pierwsze jednostki Niemieckiego Korpusu Afrykańskiego pod dowództwem generała Erwina Rommla.

31 marca ruszyło natarcie wojsk niemiecko-włoskich, przy czym główne uderzenie wyszło od strony pustyni. Rozcięta na dwie części armia brytyjska wycofała się aż nad granicę libijsko-egipską, pozostawiając zaledwie załogę w oblężonym Tobruku. 25 sierpnia broniących się w Tobruku Australijczyków wsparła polska Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich. 18 listopada ruszyła brytyjska ofensywa, która po ciężkich walkach zlikwidowała oblężenie Tobruku oraz wyparła wojska Osi z Cyrenajki. 21 stycznia 1942 siły niemiecko-włoskie rozpoczęły kontratak, odzyskując utracone terytorium libijskie oraz zdobywając twierdzę Tobruk, a następnie wkroczyły w głąb Egiptu docierając pod Al-Alamajn. Ciężkie walki pod Al-Alamajn trwały od 31 sierpnia do 4 listopada oraz zakończyły się porażką wojsk świeżo mianowanego feldmarszałka Rommla.

7 listopada siły angielsko-amerykańskie w ramach Operacji Torch wylądowały w Maroku oraz Algierii. Niemcy oraz Włosi wycofali się do Tunezji, gdzie podjęli próbę kontrofensywy na Linii Mareth, a wobec jej niepowodzenia skapitulowali 12 maja 1943.

Azja oraz Oceania

 Osobny artykuł: Wojna na Pacyfiku.

Pancernik USS West Virginia płonie po japońskim ataku na Pearl Harbour

Działania wojenne w Azji (1937-1942)

Wojna na Pacyfiku rozpoczęła się 7 grudnia 1941 atakiem japońskich sił powietrznych na bazę amerykańskiej floty w Pearl Harbor. Japończycy zadali duże straty amerykańskiej Flocie Pacyfiku. Dowódcą armii japońskich był Isoroku Yamamoto.

Następnie kierując atak na południe, 8 grudnia Japończycy wylądowali na Filipinach, gdzie stawiały im długotrwały opór siły amerykańsko-filipińskie pod dowództwem generała Douglasa MacArthura. Opór obrońców stał się ostatecznie złamany po zdobyciu twierdzy na wyspie Corregidor 5 maja 1942. Również 8 grudnia 1941 siły japońskie zaatakowały Malaje oraz 15 lutego 1942, po ofensywie lądowej, zdobyły największą na Dalekim Wschodzie bazę brytyjskiej marynarki wojennej oraz równocześnie twierdzę lądową – Singapur. Uwaga Japończyków skierowała się na wyspę Borneo oraz Indie Holenderskie, które zaatakowali w styczniu 1942. Desanty morskie oraz powietrzne opanowały roponośne obszary Borneo oraz Sumatry, a broniąca wysp flota aliancka poniosła porażkę w bitwie na Morzu Jawajskim. 9 marca naczelny dowódca wojsk holenderskich podpisał kapitulację Jawy. Indie Holenderskie znalazły się w rękach Japończyków.

W kwestii wzmocnienia morale, amerykańskie bombowce startujące z lotniskowca dokonały 18 kwietnia 1942 pierwszego nalotu na Tokio.

Lądowa ofensywa Japończyków w Birmie doprowadziła do zajęcia tego kraju w czerwcu 1942 oraz odrzucenia Brytyjczyków do Indii. Chcąc przeszkodzić w usadowieniu się Japończyków na Nowej Gwinei oraz na Wyspach Salomona, Amerykanie stoczyli bitwę powietrzno-morską na Morzu Koralowym, powstrzymując japoński marsz w kierunku Australii. Zwycięska dla Amerykanów lotniczo-morska bitwa o Midway stoczona pomiędzy 3 a 6 czerwca 1942 stała się punktem zwrotnym w wojnie na Pacyfiku – Japończycy utracili inicjatywę strategiczną. Na południu Pacyfiku wielomiesięczne zmagania na Guadalcanal w archipelagu Wysp Salomona powstrzymały kolejną japońską próbę marszu w kierunku Australii.

Działania wojenne w Azji (1943-1945)

W 1943 Amerykanie odzyskali archipelag Wysp Salomona, cząstka zajętych wcześniej przez Japończyków terytoriów Nowej Gwinei oraz Wyspy Gilberta. 1 lutego 1944 Amerykanie wylądowali na Archipelagu Marshalla, 15 czerwca na Marianach.

Grzyb atomowy nad Nagasaki

19-20 czerwca 1944 miała miejsce wielka lotniczo-morska bitwa na Morzu Filipińskim, zakończona amerykańskim zwycięstwem. 20 lipca Amerykanie wylądowali na Guam, a 20 października na wyspie Leyte na Filipinach, gdzie pomiędzy 23 a 26 października doszło do wielkiej bitwy morskiej zwanej bitwą o Zatokę Leyte stoczonej pomiędzy Flotą USA, a Cesarską Marynarką, usiłującą zniszczyć przyczółek sformowany przez lądujące w zatoce wojska amerykańskie. W czasie tej bitwy Japończycy pierwszy raz użyli samobójczych oddziałów lotniczych – kamikaze. 19 maja 1945 ustał opór japoński na Filipinach, w czerwcu Amerykanie zdobyli Okinawę.

Naloty dywanowe amerykańskich „latających fortec” zniszczyły Tokio oraz inne miasta japońskie. 8 sierpnia Związek Radziecki wypowiedział wojnę Japonii, sowieckie dywizje wkroczyły do Mandżurii, rozbijając szybko japońską Armię Kwantuńską. 6 oraz 9 sierpnia Amerykanie zrzucili bomby atomowe na Hiroszimę oraz Nagasaki, co walnie przyczyniło się do złamania ducha oporu oraz do podpisania aktu bezwarunkowej kapitulacji Japonii 2 września 1945 (1 września czasu środkowoeuropejskiego).

Koalicja antyhitlerowska oraz jej działalność

Upadek Polski oraz Francji, jednych z głównych państw alianckich w pierwszej fazie wojny, sprawił, że podstawowy ciężar działań wojennych w Europie spoczął na Wielkiej Brytanii, która w pojedynkę nie była zdolna do przeprowadzenia poważnej operacji przeciwko panującym na kontynencie Niemcom. Nadzieję na zmianę sytuacji przyniosły pogłoski o planowanym ataku niemieckim na ZSRR. Brytyjczycy starali się już wiosną 1941 roku nawiązać kontakty z Kremlem w celu przedsięwzięcia zbrojnej akcji przeciwko III Rzeszy, jednak rozmowy nie przyniosły skutku aż do chwili ataku Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 roku. W tym dniu Związek Radziecki znalazł się w sytuacji całkowitego osamotnienia. Nie wiązały go z Zachodem żadne układy gwarantujące jego bezpieczeństwo - Sowieci byli sceptycznie nastawieni do wiązania się z zachodnimi "imperialistami". Plan Barbarossa przesunął jednak wzajemną niechęć ideologiczną na dalszy plan, czego wyrazem było m.in. brytyjskie pośrednictwo w rozmowach polsko-radzieckich, zwieńczonych tzw. układem Sikorski−Majski.

Winston Churchill oraz Franklin Delano Roosevelt na pokładzie pancernika "Prince of Wales" (1941)

Kolejnym krokiem do budowy wielkiej koalicji antyhitlerowskiej było podpisanie Karty Atlantyckiej 14 sierpnia 1941 roku na pancerniku "Prince of Wales" przez Winstona Churchilla oraz Franklina Delano Roosevelta. Określała ona cele polityki Wielkiej Brytanii oraz USA w okresie II wojny światowej oraz po jej zakończeniu oraz zasady powojennych stosunków międzynarodowych. Za jej najważniejsze cele uznano prawo wszystkich narodów do posiadania własnych rządów oraz własnego niepodległego państwa, do rozwoju gospodarczego oraz życia w pokoju po pokonaniu tyranii faszystowskiej. Zdecydowanie eksponowała zasadę pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych, zgodnie z zasadami sprawiedliwości oraz prawa międzynarodowego, wyrażała nadzieję na ustanowienie po ostatecznym zniszczeniu "tyranii nazistowskiej" trwałego pokoju, wspominała o potrzebie zaprowadzenia w przyszłości "stałego systemu bezpieczeństwa na szerszą skalę" oraz o potrzebie zmniejszenia zbrojeń. 24 wrześniu 1941 roku na konferencji międzynarodowej w Londynie była podpisana przez członków koalicji antyhitlerowskiej, m.in. ZSRR (z zastrzeżeniem uznania przez Sprzymierzonych granic istniejących w czerwcu 1941 roku).

Pierwszy okres trwania koalicji polegał z reguły na wspieraniu zaopatrzeniowym walczących państw, w szczególności ZSRR, albowiem aż do początku 1943 roku sytuacja na froncie wschodnim była dla aliantów nad wyraz niekorzystna.

W drugiej połowie 1943 roku, kiedy Armia Czerwona przejęła inicjatywę strategiczną, pojawiły się problemy dotyczące czasu po zakończeniu wojny. Wyrazem tego stało się zwołanie konferencji przedstawicieli trzech walczących mocarstw w Teheranie w dniach 28 listopada-1 grudnia 1943 roku.

 Osobny artykuł: Konferencja teherańska.

Dalsza współpraca doprowadziła do marginalizacji pozostałych sojuszników, takich jak Francja, Polska, czy Czechosłowacja. Rozbieżne cele trzech przywódców wpływały niekorzystnie na losy powojennej Europy. Determinacja Stalina oraz względna uległość Churchilla oraz obojętność Roosevelta na losy państw Europy Wschodniej wpłynęła na wykonywanie radzieckiej strefy wpływów, która miała sięgać tak daleko, jak daleko zajdzie Armia Czerwona.

Winston Churchill, Franklin Delano Roosevelt oraz Józef Stalin na konferencji w Jałcie (1945)

W czasie ogromnych sukcesów operacji wiślańsko-odrzańskiej w styczniu oraz lutym 1944 roku odbyła się kolejna konferencja Wielkiej Trójki. Tym razem miejscem spotkania był krymski kurort Jałta.

 Osobny artykuł: Konferencja jałtańska.

Schyłek wojny odznaczył się wyraźnie pogłębiającą się przepaścią pomiędzy zachodnimi aliantami, a ZSRR. Stalin, posiadając argument w postaci wielomilionowej Armii Czerwonej, nadawał ton działaniom dyplomatycznym Wielkiej Koalicji. Ostatecznym tego skutkiem było zrezygnowanie Anglosasów z walki o wpływy na terenach zajętych przez Armię Czerwoną, a więc w Polsce, Czechosłowacji, Rumunii, Bułgarii oraz republikach nadbałtyckich. Ostatnim spotkaniem Wielkiej Trójki (chociaż już w innym składzie) była Konferencja Poczdamska, która przypieczętowała kształtujący się już od Teheranu porządek powojenny.

 Osobny artykuł: Konferencja poczdamska.

Skutki II wojny światowej

Zniszczona Warszawa

Zrównane z ziemią Nagasaki

II wojna światowa miała tragiczne skutki dla obywateli państw biorących udział w wojnie. Straty wśród ludności cywilnej wyniosły łącznie prawie 33 miliony ludzi. Wojna, zarówno bezpośrednie działania wojenne, jak naloty dywanowe czy zaplanowane akcje pacyfikacyjne ze strony Niemców) doprowadziła do wielkich zniszczeń w miastach – wśród najciężej dotkniętych aglomeracji znajdowały się Warszawa (85% zniszczonej zabudowy), Leningrad, Stalingrad, Cherbourg, Caen, Hamburg, Drezno, Manila, Tokio czy Berlin. Konflikt przyczynił się do powstania nowej broni masowego rażenia − broni jądrowej. Użyli jej Amerykanie przeciwko ludności Hiroszimy oraz Nagasaki, wskutek czego bezpośrednio zginęło przynajmniej 150 tysięcy osób, kilkadziesiąt tysięcy było ciężko rannych (znaczna ich cząstka wkrótce potem zmarła), a dalsze zgony nastąpiły wskutek promieniowania.

Ofiary Holocaustu

Pewne walczące strony dopuściły się licznych zbrodni wojennych oraz zbrodni przeciwko ludzkości. Szczególnie dobrze udokumentowana jest zbrodnicza działalność Niemców zakładających obozy koncentracyjne, będące narzędziem ludobójstwa podbitych narodów.

Wskutek wojny z powodu zniszczeń oraz strat materialnych pozycję na arenie międzynarodowej straciły Wielka Brytania, Japonia, Niemcy oraz Francja. Od teraz los Europy zależał w głównej mierze od USA oraz ZSRR. Po konferencji w Jałcie w lutym 1945 roku nastąpił polityczny podział Europy na blok zachodni oraz blok wschodni (początek zimnej wojny). Na zebraniu Wielkiej Trójki potwierdzającym spotkanie w Teheranie ustalono, że terytoria, zdobyte przez Armię Czerwoną znajdą się w strefie wpływów ZSRR, a te wyzwolone przez aliantów zachodnich – w strefie wpływów państw zachodnich. W wyniku tego Polska oraz pozostałe kraje Europy środkowo-wschodniej są zależne od ZSRR, natomiast Grecja, Włochy, Francja oraz Benelux, a po kilku latach także cała Austria – w bloku zachodnim. Jugosławia oraz Albania, opanowane po wycofaniu się Niemców oraz Włochów przez armię partyzantów Josipa Broz Tito, pozostały po wojnie zasadniczo niezależne od ZSRR, choć oba te kraje poszły w następnych latach drogą komunistyczną.

Alianci podjęli działania mające na celu zapobiec powstawaniu konfliktów na arenie międzynarodowej. W miejsce Ligi Narodów powołana była Organizacja Narodów Zjednoczonych mająca przeciwstawiać się przejawom łamania praw człowieka. Państwa należące do ONZ zobowiązały się nie dopuszczać do władzy partii o poglądach neonazistowskich, a nawet je delegalizować. Zakazano propagowania symboli swastyki. Zajęto się także sprawą okaleczonego przez Holocaust narodu żydowskiego, co doprowadziło do stworzenia państwa Izrael, na terytorium Palestyny.

Podział administracyjny okupowanych Niemiec w latach 1945-1949

Ustalono także:

• Niemcy oraz Austria zostały podzielone na cztery strefy okupacyjne: brytyjską, francuską, amerykańską (gdzie w 1946 w Norymberdze odbyły się procesy norymberskie skazujące zbrodniarzy wojennych) oraz radziecką. Wedle takiej samej zasady podzielono Berlin oraz Wiedeń. USA dodatkowo przejęły kontrolę nad miastami Bremą oraz Bremerhaven w strefie brytyjskiej.
• Włoska Republika Socjalna była rozwiązana. Nowe władze tymczasowe Włoch zgodziły się na przekazanie włoskiej części Dalmacji Jugosławii oraz Dodekanezu Grecji. Anektowana wcześniej Albania stała się ponownie niepodległym państwem.
• Znacznie zmieniono granice państw w radzieckiej strefie wpływów. Zachodnia granica Polski miała przebiegać wzdłuż biegu rzek Odry oraz Nysy Łużyckiej, południowa granicami w Sudetach oraz dalej na wschód wedle stanu z 1938, wschodnia rzeką Bug oraz wzdłuż tzw. linii Curzona oraz północna na północnych Mazurach. Polacy zyskali także miasto Gdańsk kontrolowane przed wojną przez Ligę Narodów. Czechosłowacja, ponownie oficjalnie niepodległa, odzyskała Ruś Zakarpacką od Węgier, ale odstąpiła ją ZSRR. Węgry utraciły także Siedmiogród na rzecz Rumunii. Ta zaś utraciła Besarabię na rzecz ZSRR. Na Bułgarię wielkie mocarstwa nałożyły sankcje gospodarcze za przyłączenie w 1940 roku Dobrudży kosztem Rumunii.
• Na Dalekim Wschodzie Japonia, okupowana przez USA do 1952 roku, straciła, oprócz zdobytych od Amerykanów archipelagów, wszystkie swoje zamorskie terytoria, począwszy od Tajwanu, Hajnanu, Mandżurii oraz wschodnich Chin na rzecz Republiki Chińskiej, Sachalinu oraz Kuryli na rzecz ZSRR, Azję Południowo-Wschodnią na rzecz Wielkiej Brytanii oraz Francji, kończąc na stracie Korei. Cesarz Hirohito musiał zrzec się statusu boga, w 1946 roku uchwalono konstytucję zmieniającą diametralnie ustrój kraju. Zbrodniarze wojenni zostali skazani w Międzynarodowym Trybunale Wojskowym dla Dalekiego Wschodu w Tokio w 1948. Wojna stworzyła sprzyjające warunki do uzyskania niepodległości przez DRW (1945), Indonezję (1945/49), Filipiny (1946) oraz Birmę (1948).
• W Afryce Północnej Libia oraz Somalia, dawne posiadłości włoskie, dostały się pod okupację aliantów zachodnich (w 1951 Libia ogłosiła niepodległość, a w 1950 Somalia znalazła się pod władzą ONZ). W 1941 niepodległość odzyskała Abisynia (od 1936 włoska). Na Bliskim Wschodzie niezależność względem Francji uzyskały Liban (1943) oraz Syria (1946).

 Osobne artykuły: Ofiary w II wojnie światowej i Straty materialne Polski w czasie II wojny światowej.

Sprawdź też

• Kalendarium II wojny światowej

Przypisy

Bibliografia

• "Druga Wojna Światowa", KiW, Warszawa 1987, ISBN 83-05-11472-4
• Eugeniusz Duraczyński, Jerzy Janusz Terej "Europa podziemna 1939-1945", Warszawa 1974
• Norman Davies, "Europa Walczy 1939-1945. Nie takie proste zwycięstwo", Kraków 2008, ISBN 978-83-240-1010-3

Linki zewnętrzne

  W Wikimedia Commons leżą multimedia związane z tematem:
II wojna światowa

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Mapy miesiąc po miesiącu

Sprawdź w Wikicytatach kolekcję cytatów
związanych z II wojną światową

Sprawdź hasło druga wojna światowa w Wikisłowniku

• Strona internetowa Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku
• Serwis sww.w.szu.pl
• II wojna światowa – Dws.org.pl
• II wojna światowa - Historycy.org
• II wojna światowa – Historia.org.pl
• II wojna światowa – Ciekawostki historyczne