Partia polityczna

Portal:
Partie polityczne

Portal:
Polityka

Partia polityczna ("partia" od łac. pars 'część', w trad. pol. 'stronnictwo') – dobrowolna organizacja społeczna o określonym programie politycznym, mająca na celu jego realizację poprzez zdobycie oraz sprawowanie władzy albo wywieranie na nią wpływu.

Partie polityczne są organizacjami o charakterze członkowskim (są korporacjami) oraz dlatego są zaliczane do organizacji społecznych, analogicznie jak stowarzyszenia, czy związki zawodowe. Jednak partii politycznych nie zalicza się na ogół do organizacji pozarządowych, do których z kolei należą przede wszystkim stowarzyszenia oraz fundacje. Powodem niewłączania partii politycznych do organizacji pozarządowych jest zbyt bezpośrednie powiązanie tych pierwszych z władzą publiczną: partie są wielokrotnie wręcz organizacjami "rządowymi" (ang. governmental organisations) oraz politycznymi.

Współcześnie partie są dobrowolnymi organizacjami zrzeszającymi obywateli świadomych wspólnoty swych interesów oraz poglądów oraz skłonnych do zdyscyplinowanego zabiegania o ich realizację przez zdobywanie oraz sprawowanie władzy państwowej.

Demokratyczne systemy są tym bardziej funkcjonalne, im lepiej partie:

• konsolidują polityków wedle zdolności artykułowania oraz reprezentowania interesów określonych odłamów społeczeństwa,
• potrafią skutecznie starać się o ich realizację, ukierunkowując zgodnie z demokratycznymi procedurami politykę państwa oraz międzypaństwowych instytucji,
• są zdolne do kojarzenia rywalizacji o władzę oraz wpływy w państwie oraz międzypaństwowych instytucjach, z umiejętnością negocjowania, zawierania kompromisów, współdziałania w kwestiach, w których interesy szerszych odłamów społeczeństwa bądź całego narodu są zgodne.

W systemach autorytarnych funkcje partii są istotnie odmienne oraz zróżnicowane w zależności od ich stosunku do panującego w danym państwie reżimu:

• funkcje partii legalnych wyznacza właściwa im rola narzędzia arbitralnego panowania nad społeczeństwem pozbawionym realnego wpływu na rządzących,
• funkcje partii kontestujących opresyjny reżim wynikają z wymogów prowadzonej w warunkach nielegalności walki oraz przygotowania do zmiany systemu oraz przejęcia władzy.

Historia

Podział sceny politycznej na świecie jest ściśle związany z rozwojem parlamentaryzmu. Najwcześniej wyraźniejsze podziały zarysowały się we Francji, co miało związek z Wielką Rewolucją Francuską. W tym okresie w świadomości społecznej ukształtowały się tradycyjne podziały na lewicę oraz prawicę, albowiem we francuskim parlamencie rewolucjoniści zasiadali po lewej stronie, natomiast zwolennicy mniej radykalnych przemian - po prawej. Pierwsze partie powstały natomiast w Wielkiej Brytanii, gdzie w latach 30. XIX wieku jako kontynuacja stronnictwa torysów powstała Partia Konserwatywna oraz wywodząca się od myśli politycznej wigów - Partia Liberalna. Zarówno ich nazwy jak oraz programy były odbiciem dwóch głównych wówczas ideologii. W drugiej połowie XIX wieku na europejskiej scenie politycznej pojawiły się nowe ugrupowania - partie socjaldemokratyczne, wyrosłe na bazie ruchów robotniczych oraz związków zawodowych. Z nich z kolei, na początku XX wieku wyodrębniły się partie głoszące ideologię komunizmu. W odpowiedzi na rozwój ateistycznego w swym charakterze socjalizmu powstała ideologia chrześcijańskiej demokracji, co uczyniło powstanie partii nowego typu. W tym samym okresie zaczęły pojawiać się także partie chłopskie, sytuujące się blisko ugrupowań chadeckich. Za prawicowe zaczęto uznawać partie odwołujące się do ideologii konserwatyzmu oraz liberalizmu (ewoluujące stopniowo w kierunku centrum), za lewicowe natomiast - przede wszystkim socjaldemokratyczne. Kolejnym rodzajem partii, jakie pojawiły się na scenach politycznych wielorakich państw były partie nacjonalistyczne, wywodzące swe idee z konserwatyzmu. Dodatkowo w drugiej połowie XX wieku popularność zaczęły zdobywać nowe ideologie - ekologizm oraz feminizm, co także doprowadziło do powstania kolejnych partii.

Klasyfikacja partii politycznych

Klasyfikacji wszystkich partii politycznych dokonuje się przeważnie na dwóch płaszczyznach - ze względu na cechy organizacyjne oraz sposób funkcjonowania oraz ze względów ideologiczno-programowych.

Podział organizacyjno-funkcyjny

• ze względu na strukturę organizacyjną
  • komitetowe – pełniące rolę komitetu wyborczego (klasyczne przykłady to amerykańskie partie: Demokratyczna oraz Republikańska; w Polsce zbliżoną strukturę ma Platforma Obywatelska)
  • rozwinięte - z rozwiniętą strukturą organizacyjną (np. niemieckie CDU, polskie PZPR, SLD)
• ze względu na genezę organizacyjną
  • parlamentarno-wyborcze - wyłonione z grupy deputowanych, wokół której składają się na się komitety wyborcze, stopniowo integrujące się w jedną organizację (np. niemiecka FDP, brytyjska Partia Konserwatywna)
  • pozaparlamentarne - powstałe z inicjatywy organizacji, której dotychczasowym celem nie był udział w wyborach (np. niemieckie SPD, Bündnis 90/Die Grünen, polskie PSL)
• ze względu na stopień upartyjnienia kandydatów
  • masowe – skupiające dużą liczbę osób, z której wyłaniają się elity partyjne (częściej spotykana forma wśród partii lewicowych, np. francuska Partia Socjalistyczna)
  • kadrowe – zrzesza niewielki procent swych wyborców (częściej partie centrowe, np. Partia Demokratyczna - demokraci.pl)
• ze względu na typ członkostwa
  • z członkostwem bezpośrednim (np. niemieckie FDP)
  • z członkostwem pośrednim (np. brytyjska Partia Pracy, Austriacka Partia Ludowa)
• ze względu na rozdział kompetencji w strukturze partyjnej
  • scentralizowane - skupiające władzę w strukturach centralnych partii (np. brytyjska Partia Konserwatywna), Prawo oraz Sprawiedliwość
  • zdecentralizowane - z szeroką autonomią instancji niższych w podejmowaniu decyzji (np. francuska Partia Socjalistyczna, niemieckie Bündnis 90/Die Grünen)
• ze względu na odmiana komórki podstawowej
  • zakładowe - z komórką podstawową partii w zakładzie pracy, przedsiębiorstwie (np. radziecka KPZR)
  • terytorialne - z komórką podstawową obejmującą daną jednostkę terytorialną (np. polskie ZChN, PPS)
• ze względu na sposób powoływania władz
  • demokratyczne - z władzą powoływaną oraz kontrolowaną przez członków (np. niemieckie CSU, FDP)
  • niedemokratyczne - z władzą pochodzącą z mianowania, tzw. zasada wodzostwa (np. NSDAP, radziecka KPZR)
• ze względu na typ kierownictwa partyjnego
  • z kierownictwem jednoosobowym - z rozbudowaną władzą przywódcy (np. NSDAP, radziecka KPZR )
  • z kierownictwem wieloosobowym (kolegialnym) - najwyższą władzę sprawuje kongres, czyli zjazd partyjny (np. SLD
  • parlamentarne - z dominacją frakcji parlamentarnej w kierownictwie partyjnym (np. brytyjska Partia Konserwatywna)
  • pozaparlamentarne - z kierownictwem organu partyjnego, znajdującego się poza parlamentem (np. radziecka KPZR)
• ze względu na cele partii
  • wyborcze (np. amerykańskie partie: Demokratyczna oraz Republikańska)
  • społeczności (np. polskie SLD)
  • totalitarne (np. radziecka KPZR, NSDAP)

Podział ze względów ideologiczno-programowych

 Osobny artykuł: Scena polityczna.

Z czasów rewolucji francuskiej pochodzi podział na lewicę oraz prawicę. Innym tradycyjnym kryterium podziału jest podział partii na konserwatywne oraz liberalne, alternatywnie zwane progresywnymi. Kryterium podziału jest wówczas idea praw jednostki oraz roli państwa w życiu społecznym oraz gospodarce.

W Europie partie zwykle dzieli się na obozy zależnie od wyznawanej przez nie ideologii. Podział ten wywodzi się jeszcze z XIX wieku, kiedy pomiędzy partiami występowały bardzo duże różnice. Współcześnie różnice te objawiają się w większym stopniu w nazwie oraz w stosowanej retoryce niż w programie. Można zatem mówić o podziale partii wg kryterium programowo-ideologicznego. W tym wypadku wobec partii przeważnie używa się następujących określeń: monarchistyczne, konserwatywne, konserwatywno-liberalne, liberalne, libertariańskie, liberalno-demokratyczne, socjalliberalne, chrześcijańsko-demokratyczne, chłopskie, chrześcijańsko-narodowe, narodowe, nacjonalistyczne, protestu, faszystowskie, robotnicze, socjaldemokratyczne, zielonych, feministyczne, socjalistyczne, komunistyczne. Osobny odmiana partii stanowią partie regionalne. Warto też dodać, że w historii występowały partie, których identyfikacja z danym nurtem ideologicznym nie bywa jednoznaczna, np. tzw. partia gaullistowska, czyli Rassemblement du Peuple Français (RPF) oraz Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem.

Istnieją też alternatywne podziały:

• na partie populistyczne oraz merytoryczne;
• ze względu na charakter programu: partie patronażu, partie interesu oraz partie światopoglądowe;
• specyficzne dla danego kraju, np. w Polsce: ugrupowania postsolidarnościowe oraz ugrupowania postkomunistyczne;
• tak zwany podział dwuosiowy. W tym wypadku jedna z osi oznacza poglądy gospodarcze (socjalizm - leseferyzm), druga natomiast światopogląd (konserwatyzm - liberalizm).

W praktyce okazuje się jednak, że jednoznaczna klasyfikacja partii jest niezwykle trudna oraz wielokrotnie pozostaje niejednoznaczna. Dzieje się tak, albowiem oprócz kwestii gospodarczych oraz światopoglądowych partie powinny uwzględniać w swych programach także poglądy na nowe problemy oraz zagadnienia ściśle związane z danym krajem oraz jego sytuacją geopolityczną. Są to takie kwestie jak np. stosunek do imigrantów, stosunek do Unii Europejskiej, w tym do przyjęcia euro, w przypadku państw byłego Bloku Wschodniego jest to także podejście do lustracji oraz dekomunizacji, a np. w Hiszpanii osobny problem stanowi działalność ETA oraz baskijskie dążenia do niepodległości.

Partie polityczne w Polsce

Sytuacja prawna

Sytuację prawną partii politycznych w Polsce reguluje Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej oraz Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych. Ustawa definiuje partię polityczną jako:

dobrowolną organizację, występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w życiu publicznym poprzez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa albo sprawowanie władzy publicznej^[1].

Artykuł 13. Konstytucji RP zakazuje istnienia partii odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod oraz praktyk działania nazizmu, faszyzmu oraz komunizmu, a także tych, których program albo działalność zakłada albo dopuszcza nienawiść rasową oraz narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy albo wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur albo członkostwa.

Partia polityczna może korzystać z praw wynikających z ustaw dopiero po uzyskaniu wpisu do ewidencji partii politycznych prowadzonej przez Sąd Okręgowy w Warszawie. Wniosek o wpisanie partii do ewidencji musi być poparty przez przynajmniej 1000 obywateli polskich, którzy ukończyli 18 lat oraz posiadają pełną zdolność do czynności prawnych.

Kontrolę działalności oraz celów partii politycznych sprawuje Trybunał Konstytucyjny.

Finansowanie partii w Polsce

 Osobny artykuł: Finansowanie partii politycznych w Polsce.

Źródła finansowania partii politycznych w Polsce są jawne. Majątek partii powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, z dochodów z majątku oraz z dotacji oraz subwencji państwowych. Partia nie może prowadzić działalności gospodarczej, jednak za takową nie uważa się sprzedaży przez partię publikacji z nią związanych oraz przedmiotów ją symbolizujących.

Od 2001 r. podstawowym źródłem finansowania partii są subwencje oraz dotacje z budżetu państwa. Subwencje potrafią otrzymywać partie, które w ostatnich wyborach do Sejmu przekroczyły próg 3% (jeśli samodzielnie tworzyły komitet wyborczy) albo 6% głosów (jeśli wchodziły w skład koalicyjnego komitetu wyborczego). Dotacje otrzymują partie za każde miejsce zdobyte w Sejmie albo Senacie. Zasada finansowania partii politycznych leżą w:

1. Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych Dz. U. z 1997 r. Nr 98, poz. 604.
2. Ustawa z dnia 12 kwietnia 2001 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, Dz. U. z 2001 r. Nr 46, poz. 499.

Ciekawostki

Niekiedy wykonywane są partie będące satyrą polityczną, np.:

• Kanadyjska Partia Nosorożców
• Polska Partia Przyjaciół Piwa

Przypisy

Bibliografia

• Mariusz Gulczyński, Andrzej Małkiewicz: Wiedza o partiach oraz systemach partyjnych, Wyd. Druktur, Warszawa 2008, ISBN 978-83-60197-60-8
• Konstanty Adam Wojtaszczyk, Wiedza o społeczeństwie, Warszawa 2004, Wydawnictwa Szkolne oraz Pedagogiczne, ISBN 83-02-09147-2
• Marcin Krzemiński, Kontrola konstytucyjności celów oraz działalności partii politycznych w Polsce (w: Konstytucja oraz sądowe gwarancje jej ochrony), Kraków 2004, ISBN 83-7444-056-2

Sprawdź też

Sprawdź hasło partia polityczna w Wikisłowniku

• Scena polityczna
• Partie polityczne Polski
• System partyjny