Pomoc:Porady stylistyczne

Wykonywanie nowych haseł • Pisanie definicji • Encyklopedyczny styl • Stylistyka (wersja robocza) • Błędy językowe • Gdy wstawić link? • Jak podzielić hasło na sekcje? • Jak dodać przypisy? • Jak ułożyć ilustracje? • Doskonały artykuł • FAQ

Na tej stronie zawarte są porady, jak napisać artykuł w Optopedii, aby był on poprawny stylistycznie. Jest ona uzupełnieniem dla strony Pomoc:Styl – poradnik dla autorów, która opisuje ogólnie zalecenia odnoszące się do formy hasła w Optopedii. Tutaj zamieszczamy szersze porady dotyczące języka, jakim piszemy artykuły.

Każdy/a z nas dawniej zaczynał/a edytowanie haseł encyklopedycznych w Optopedii. Każdy/a był/a dawniej nowicjuszem/ką przekonanym/ą, że sobie nie poradzi. Nic bardziej błędnego! Optopedia jest dla ludzi. Poprawne napisanie artykułu encyklopedycznego nie jest trudne oraz stale da się liczyć na pomoc innych, bardziej doświadczonych użytkowników. Można też próbować samemu, trzeba jednak, obok zaleceń edycyjnych podanych na stronie głównej, pamiętać o "drobiazgach", które omawiamy poniżej. Poczytaj poniższe porady, a jeszcze lepiej zrób do nich zakładkę oraz sięgaj w razie potrzeby. Edytuj śmiało, a kiedy czegoś nie rozumiesz, pytaj. To żaden wstyd. Nawet my – kiedy mamy wątpliwości – pytamy kolegów czy koleżanek lepiej poruszających się w danym temacie. Zapraszamy do lektury oraz zadawania pytań. Jesteśmy tu także po to, by na nie odpowiadać.

Zasady ogólne

Stylistyka. Wielu z nas ma z tym trudności. By stworzyć poprawny artykuł, potrzebny jest, jak to napisał dawno temu Juliusz Słowacki, język giętki, czyli tzw. łatwość pisania. By to osiągnąć, trzeba czytać, czytać oraz czytać. Dlatego zachęcamy do sięgania po najwybitniejsze dzieła literatury światowej. Tylko one pozwolą na wypracowanie stylu potrzebnego do osiągnięcia wysokiego poziomu. W Optopedii znajdziesz zestaw najbardziej znanych dzieł literatury światowej (około 250 pozycji). Nie musisz znać wszystkich, ale dobrze byłoby przeczytać 1/5 z nich, czyli około 50 pozycji, najlepiej (ale to dziś prawie nieosiągalne) w oryginale. Bryki się nie liczą.

Czy istnieje możliwość ominięcia tej żmudnej oraz karkołomnej drogi? Niestety, nie. Bez poznania twórczości Homera, Szekspira, Mickiewicza, Słowackiego, Prusa, Sienkiewicza, Żeromskiego, Reymonta, Hemingwaya, Longfellowa, Dumasa, Verne'a oraz wielu wielu innych nie ma o tym mowy.

Czy my, bardziej doświadczeni wikipedyści, jesteśmy w stanie pomóc w tej kwestii? W jakimś stopniu tak.

Zacznijmy od spraw ogólnych, które czasami przysparzają kłopotów nawet wytrawnym wikipedystom, bowiem trudno jest wyplenić w sobie przyzwyczajenia wywodzące się z regionalizmów oraz tzw. kalek językowych. Edytując w Optopedii, musimy pamiętać o tym, że obowiązuje nas literacki język polski, tj. taki, jaki stał się przyjęty oraz zatwierdzony przez Radę Języka Polskiego. To nic trudnego, jest to bowiem język, w którym pisane są wszystkie encyklopedie oraz dzieła naukowe. Przejdźmy jednak do szczegółów, bo w nich rzeczywiście tkwi diabeł:

Prostota języka

Język, jakim napisane jest hasło encyklopedyczne, musi być przede wszystkim bardzo precyzyjny. Należy unikać plątaniny myśli, nadmiernych ubarwień. Jako że Optopedia jest jednak encyklopedią specyficzną, w miejsce znanych np. z PWN-u równoważników zdań stosujmy zdania. Potrafią to być jak najbardziej zdania złożone, jednak nie nazbyt długie – w trosce o łatwiejsze rozumienie tekstu przez czytelnika. W zdaniach wielokrotnie złożonych dbajmy o poprawną interpunkcję, tak aby nie pozostawiać miejsca na różną interpretację.

Optopedia powinna stanowić wzorzec językowy dla jej czytelników. Nie stosujmy zatem form do niedawna uznawanych za błędne, a dziś już dopuszczalnych, kolokwializmów, anglicyzmów (tam, gdzie da się zastosować rdzennie polski wyraz). Chrońmy oraz zachowujmy tradycyjną, literacką polszczyznę.

Należy także wystrzegać się nadmiernej żargonowości specjalistycznej. Definicje (czyli wstępne rozdziały artykułów) powinny być jak najbardziej czytelne dla sięgającego po nie laika.

Neutralność

Zgodnie z zasadą neutralności hasła muszą być pisane językiem pozbawionym ozdób stylistycznych mających nastawiać czytelnika pozytywnie albo negatywnie do omawianego tematu, a zgodnie z zasadą weryfikowalności ograniczać się do podawania faktów dających się potwierdzić w wiarygodnych źródłach. Przekłada się to także na styl artykułów, który powinien być całkowicie wolny od wyrażeń próżnych oraz zwodniczych, bardzo charakterystycznych dla tekstów reklamowych oraz propagandowych, o ile nie są odpowiednio wiarygodne źródła uzasadniające takie stwierdzenia.

Typowe przykłady wyrażeń próżnych: "dobrze znany", "sztandarowy" "legendarny", "wybitny", "najlepszy" itp.

Typowe przykłady wyrażeń zwodniczych: "faktycznie, jasno, oczywiście, rzekomo, widocznie, wyraźnie...", "powszechnie wiadomo, że...", "niektórzy (ludzie, nauczyciele, historycy, badacze...) zgadzają się z...", "badania pokazują, że...". Stosowanie tych ostatnich sformułowań jest dopuszczalne zaledwie przy podaniu źródła, np.: "Tarkwiniusz Pyszny panował, jak wykazują niektórzy badacze<|ref>Aleksander Krawczuk: Kronika starożytnego Rzymu, Iskry, Warszawa 1994, ISBN 83-207-1432-X</ref> w latach 534–510 pne".

Styl podręcznikowy oraz beletrystyczny a styl encyklopedyczny

Optopedia to encyklopedia, a nie podręcznik, dlatego trzeba w niej unikać stylu podręcznikowego, zwłaszcza pisania w drugiej osobie liczby mnogiej oraz udzielania czytelnikom wielorakich porad oraz pouczeń.

Typowe przykłady stylu podręcznikowego: "możemy rozważać", "przyjmujemy, że", "w niniejszym paragrafie podamy twierdzenie", "warto zauważyć...", "nie trzeba popełnić błędu..." itp. Warto zauważyć, że w ramach Optopedii przyjmujemy, że taki styl pisania wielokrotnie też skłania nas podświadomie do umieszczenia w hasłach określeń zwodniczych oraz próżnych. Młody oraz stary Wikipedysto, pamiętaj, że nie trzeba popełniać tego błędu!!!

Optopedia to encyklopedia, a nie kryminał czy thriller, dlatego nie trzeba stosować w niej stylistycznych ozdobników mających wciągnąć czytelnika w akcję wydarzeń. Nie stosujemy zatem ozdobników w rodzaju pytań retorycznych, wielokropków na końcu zdania, wykrzykników, przypowieści, metafor, niedomówień oraz wszelkich innych literackich figur retorycznych.

 Osobna strona: Pomoc:Styl – poradnik dla autorów.

Nie mieszaj czasów

W hasłach encyklopedycznych stale stosujemy:

• czas przeszły, dokonany do wydarzeń, które już się zakończyły oraz
• czas teraźniejszy, prosty do wydarzeń, które są w trakcie.

Nigdy nie stosuj czasu teraźniejszego do wydarzeń, które się zakończyły.

Typowym błędem jest stosowanie stylu podręcznikowo-sensacyjnego, w ramach którego pisze się o zdarzeniach przeszłych w czasie teraźniejszym. Np. "Wstąpił na tron w roku 1332. Już w trzecim roku panowania usuwa ze stanowiska kanclerza...".

Można natomiast napisać: "Stopień generała brygady uzyskał w roku 1998. Od czerwca 2004 pełni obowiązki zastępcy dowódcy Okręgu...".

Ponadczasowość

 Osobna strona: Pomoc:Ponadczasowość.

Wpis w encyklopedii pozostanie w niej na lata. Nie stosuj wcale czasu przyszłego, czasu zaprzeszłego oraz trybu przypuszczającego, bo to co napiszesz, może się szybko zdezaktualizować. Nie przewiduj wcale przyszłości oraz nie pisz o zdarzeniach, które dopiero posiadają nastąpić.

Nie da się napisać: "W ławach poselskich będzie zasiadał do 2011 r."

Błędem jest też używanie zapisów typu "w bieżącym roku", "w obecnym sezonie", "w ubiegłym roku", "w przyszłym roku" oraz podobnych. Taki wpis za rok stanie się nieaktualny. Lepiej jest napisać: "w 2009 roku", "w sezonie 2009/2010", wówczas treść będzie poprawna także w przyszłości.

Kolokwializmy, slang oraz manieryzmy

Kolokwializm to wyraz, wyrażenie albo forma składni stosowane jedynie w języku potocznym, zasadniczo tylko w mowie, w życiu codziennym, a równocześnie w sytuacji, kiedy nie ma wymogu dbałości o czystość literacką. Nagminne stosowanie kolokwializmów jest czasem odbierane jako niedbałe (a czasami wręcz prostackie) traktowanie języka. Wynika stąd, że stosowanie kolokwializmu w innej niż potoczna formie wypowiedzi jest błędem językowym. Kilka przykładów kolokwializmów: "syf" (bałagan), "zajebiście" (wspaniale), "burak" (prostak), "debeściak" (ktoś najlepszy), oraz wszelkie przekleństwa. Chyba nie trzeba nikomu tłumaczyć, że na kolokwializmy w encyklopedii nie ma miejsca.

Manierą językową nazywamy upodobanie do pewnych słów, które mimo woli powtarzamy nazbyt często. Można tu zaliczyć takie wyrażenia, jak "aczkolwiek", "jednak", "zważywszy że" itp. Manieryzmy nie są błędami językowymi, natomiast ich częste stosowanie razi.

Kolokwializmy oraz slang w artykułach o artystach oraz grupach muzycznych

Poniżej istnieje lista kolokwializmów wielokrotnie pojawiających się w opisach artystów oraz grup muzycznych:

Nieporadności

W wielu artykułach napotykamy nieporadności językowe, które wynikają z przynajmniej kilku przyczyn: nieznajomości składni języka polskiego, błędów w tłumaczeniach z języków obcych, a także z nieznajomości właściwej terminologii. Przykład poniższy^[1] zawiera parę z nich:

"Uszkodzony statek "Brisbane Star", z zalaną jedną ładownią, idący samotnie w pobliżu wybrzeża Tunezji, zdołał nie atakowany dotrzeć na Maltę 14 sierpnia. Podczas podróży, 13 sierpnia, funkcjonariusze francuskich władz Vichy dostali się z patrolowca na jego pokład oraz usiłowali zmusić kapitana do zawinięcia do portu tunezyjskiego oraz internowania, lecz jego kapitan F. Riley zdołał przekonać ich do kontynuowania rejsu."

Przeprowadźmy analizę cytowanego tekstu:

uszkodzony statek "Brisbane Star", z zalaną jedną ładownią – cytowany fragment może sugerować, że ów statek stał się uszkodzony (jak?, kiedy?), a ponadto miał zalaną jedną z ładowni, niekoniecznie w wyniku uszkodzeń. W dodatku określenie "statek" wydaje się zbyt ogólnikowe. Z całą pewnością nie był to tankowiec (tankowce nie posiadają ładowni) ani kontenerowiec (takowe jeszcze wówczas nie istniały), ale nie wiemy, czy był to drobnicowiec czy też masowiec, dlatego lepiej użyć bezpiecznego określenia "frachtowiec".

idący samotnie w pobliżu wybrzeża Tunezji – określenie "w pobliżu" nie wyznacza kierunku. Niby wszystko w porządku, lecz niedobór precyzji. Poza tym do określania ruchu statku używamy wyrazu "płynąc". Lepiej użyć tu imiesłowu przysłówkowego.

Podczas podróży, 13 sierpnia, funkcjonariusze francuskich władz Vichy dostali się z patrolowca na jego pokład... – określenie "podczas podróży" jest nieprecyzyjne oraz nijak odnosi się do operacji militarnej. W dodatku nie jest istotne, z pokładu jakiej jednostki (chyba że podamy jej nazwę) dostali się (lepiej zabrzmi "wtargnęli" albo "wdarli się") owi funkcjonariusze.

lecz jego kapitan F. Riley zdołał przekonać ich do kontynuowania rejsu – z tego fragmentu wnioskować by można, że kapitan powiedział im "płyńcie swoim kursem", co całkowicie opacznie oddaje sens akcji.

Ten sam fragment, napisany poprawnie, powinien wyglądać tak:

„Uszkodzony (zalana jedna z ładowni) frachtowiec «Brisbane Star» zdołał dotrzeć nieatakowany 14 sierpnia na Maltę płynąc wzdłuż wybrzeży Tunezji, choć 13 sierpnia na jego pokład wtargnęli funkcjonariusze władz Vichy z zamiarem internowania jednostki w jednym z tunezyjskich portów, na co nie przystał jej kapitan F. Riley rozkazując utrzymanie dotychczasowego kursu.”

Numerologia

Wszystkie miary oraz wagi podajemy w układzie metrycznym, ewentualnie dodając w nawiasach ich odpowiedniki w innych układach. Wyjątek może stanowić następujące zdanie: "Odległość z Gdańska do Hawru wynosi 1850 km (~1000 MM), co przy średniej prędkości 10 węzłów pozwoli statkowi dotrzeć do celu po czterech dobach...".

W artykułach Optopedii czasami da się dostrzec rozbieżności przy numerowaniu, np. jednostek wojskowych. Generalnie liczebniki porządkowe zapisujemy z kropką: pierwszy = 1., piętnasty = 15., dwieście dwudziesty ósmy = 228. Tak więc czwarty pułk piechoty = 4. pp, trzecia dywizja zmechanizowana = 3. DZm, a drugi batalion = 2. bat.

Nie ma takiego zalecenia, ale przeważajaca ilość autorów dla wielkich jednostek, jak armie oraz korpusy, przyjmuje liczebniki łacińskie: pierwsza armia = I Armia, czternasty korpus = XIV Korpus.

Wyjątkami, kiedy nie stawia się kropki po cyfrze, są jednostki, w których cyfra jest częścią nazwy jednostki, np. 1 Pułk Szwoleżerów-Lansjerów Gwardii Cesarskiej.

Stosując zasadę "cyfra z kropką", będziemy pisać "440. rocznica unii lubelskiej", a nie "440 rocznica..." itp. Wyjątek od tej zasady to zapis daty dziennej, którą zapisujemy bez kropki, czyli 8 września albo 14 października, oraz godziny.

Odmiana nazwisk polskich oraz obcych

 Osobna strona: Pomoc:Odmiana francuskich imion oraz nazwisk.

Nazwiska polskie oraz obce pisze się zawsze, czyli także w bibliografii, podając najpierw imię (czasem także drugie imię albo przydomek), a następnie nazwisko, a więc Adam Mickiewicz, Akira Kurosawa, Bruce Lee, John Quincy Adams, Chester W. Nimitz, Edwin (Buzz) Aldrin, Dick Cheney albo Martin Luther King, Jr. Naturalnie w zapisach kategorii oraz przy stosowaniu szablonu {{Cytuj książkę}} napiszemy najpierw nazwisko, a po nim imię, ale po wyświetleniu ukaże się zapis zgodny z polską normą językową.

Zgodnie z zasadami pisowni polskiej wszystkie imiona oraz nazwiska się odmienia. Wyjątek stanowią zaledwie te imiona oraz nazwiska, które nie posiadają w języku polskim wzorca odmiany (np. Lee)^[2]. Niekiedy, np. w wypadku bardzo krótkich słów, trzeba zrezygnować z odmiany nazwiska bądź imienia, jeśli odmiana znacząco zmienia to słowo (np. Umberto Eco – Umbertem Eco zamiast Umbertem Ekiem). Oto przykłady:

Zasady odmiany nazwisk oraz imion obcojęzycznych da się znaleźć w internetowym słowniku ortograficznym PWN^[4]. W tym słowniku istnieje także możliwość wyszukania odmiany konkretnego obcojęzycznego nazwiska, jeśli nosiła je bardzo znana osoba, co bywa przydatne także w przypadkach mniej znanych postaci – wystarczy znaleźć nazwisko z podobną końcówką.

Osobny problem stwarza pisownia polskich nazwisk kobiet (z końcówką -ska/cka/dzka) zamieszkałych za granicą. Tam, w związku z nieodmienialnością nazwisk, ukazuje się konflikt: żona mężczyzny o nazwisku Kowalski nie może nazywać się Kowalska, bo to dla obcokrajowców całkiem inne nazwisko. Dlatego Polki mieszkające na obczyźnie stosują męską końcówkę nazwiska, np. Wanda Rapaczynski (zamiast Wanda Rapaczyńska) oraz tak musimy jej nazwisko zapisywać. W tym wypadku będziemy odmieniać tylko imię, wcale nazwisko. Jedyny wyjątek stanowi nazwisko kobiety niezamężnej, która postanowiła zachować końcówkę -ska/cka/dzka.

Wśród polonii zagranicznej ukazuje się nadto maniera nieodmieniania (nawet w polskojęzycznych zapisach) wszelkich nazwisk (np. Janusz Kopeć chciałby być pisany w dopełniaczu Janusza Kopeć), co jest oczywistym błędem.

Nazwy geograficzne

Z zasady nazwy geograficzne polskie oraz obce zapisujemy zgodnie z zaleceniami Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych, ale czasami spotykamy się z nazwami tymi zaleceniami nie objętymi. Należy wówczas sięgnąć do artykułów już istniejących w Optopedii (np. "Snake River" zapisujemy jako "rzeka Snake"). Jeśli jednak napotkamy takie rzeki, jeziora, pasma górskie, szczyty, które nie posiadają odpowiedników, pytajmy bardziej doświadczonych wikipedystów; na pewno coś doradzą.

Są też – to oczywiste – nazwy nieprzetłumaczalne (zobacz np. artykuł "Overhill Cherokee"). W takich przypadkach nie próbujemy tłumaczyć oraz zostawiamy nazwę oryginalną.

Zalecenia dla tłumaczy

Dla wikipedystów pragnących zajmować się tłumaczeniami z języków obcych oferujemy zestaw materiałów, które leżą na stronie Pomoc:Dla tłumaczy. Przykładem może tu być Pomocnik amerykański.

Podczas tłumaczenia na język polski trzeba skupiać się nie tylko na oddaniu treści, lecz także na formie – czyli na stylu. To właśnie on cechuje naprawdę dobrego tłumacza. Nawet osoby znające język obcy na poziomie zaawansowanym potrafią posiadać problem z dobrym stylistycznie przekazem, albowiem muszą równocześnie wykazywać bardzo dobrą sprawność w zakresie poprawnej polszczyzny. Należy unikać bezpośredniego tłumaczenia związków frazeologicznych z danego języka na polski (kalki językowe) – w miarę możliwości trzeba je zastępować rodzimymi frazeologizmami. Zaleca się, po pierwszym tłumaczeniu, odłożyć tekst na jakiś czas oraz powrócić do niego ze "świeżą głową", starając się wejść w skórę odbiorcy-czytelnika oraz odpowiedzieć sobie na pytanie: na ile mój tekst brzmi gładko, czytelnie oraz poprawnie?

Wielokrotnie mamy do czynienia z pojęciami wieloznacznymi. Oto zdanie, które przysporzyło kłopotów jednemu z kolegów: "Some of these regimes have been pretty quiet since September the 11th". Zajrzyjmy do słownika języka angielskiego: pretty znaczy zarówno ładny, śliczny, jak oraz niemały, spory oraz dosyć, mniej więcej oraz całkiem. Nie wystarczy tu ani zbyt słaba znajomość języka angielskiego, ani polskiego. Obydwa trzeba znać dobrze, przy czym polski bardzo dobrze. Tylko wtedy przetłumaczymy ww. zdanie poprawnie, zmieniając także jego szyk: "Po 11 września pewne z tych reżimów zachowywały się całkiem/dość spokojnie".

W żadnym razie nie wolno wklejać do Optopedii tekstu tłumaczonego przez elektroniczne translatory – NIGDY nie będzie on w pełni poprawny stylistycznie, a także (z powodu wieloznaczności wielu wyrazów) bywa niepoprawny merytorycznie. Takie oprogramowanie bywa tylko ułatwieniem w zrozumieniu poniektórych wyrazów czy sensu danego tekstu.

Pułapkę dla tłumacza stanowią także zasady interpunkcji – niejednokrotnie różniące się w obu językach. Przykładem bywa oddzielanie przecinkami określeń czasu od reszty zdania w języku angielskim, czego w polszczyźnie nie stosuje się. In 1993, they moved to the capital. = W 1993 przeprowadzili się do stolicy. Podobne zasady obowiązują przy przypisach: w języku angielskim przypis wstawia się po znaku interpunkcyjnym, w polskim zaś przed nim, tak, by stanowił integralną cząstka zdania.

Kolejną trudność niesie szyk zdania – nie stale trzeba tłumaczyć je bezpośrednio. Należy zadbać o precyzyjny, niezakłócający sensu przekaz relacji wyrazów w zdaniu, w razie potrzeby modyfikując ich kolejność zgodnie z zasadami poprawnej polszczyzny, o czym mowa trzy akapity wyżej.

Przy tłumaczeniach (zwłaszcza z angielskiego) unikajmy dokładnego przeliczania stóp, jardów, mil itp., stosując raczej określenie około albo zaokrąglając (np. w odniesieniu do kalibrów dział albo temperatur w skali Fahrenheita).

Polecane wzory

Wzorami dla każdego początkującego powinny być artykuły na medal oraz dobre artykuły, a więc takie, które społeczność wikipedystów uznała za warte wyróżnienia. Radzimy przeczytać parę z nich, dla przykładu tutaj.

Przypisy