Prawo autorskie

Znak oznaczający prawa autorskie

Prawo autorskie (ang. copyright, symbol: ©) – pojęcie prawnicze oznaczające ogół praw przysługujących autorowi utworu albo normy prawne upoważniające autora do decydowania o użytkowaniu dzieła oraz czerpaniu z niego korzyści finansowej.

Ustawa z dnia 4 lutego 1994 o prawie autorskim oraz prawach pokrewnych^[1] z późn. zm. wyróżnia: autorskie prawa osobiste oraz autorskie prawa majątkowe.

Powody istnienia autorskiego prawa majątkowego

Powodem wprowadzenia praw autorskich majątkowych było zabezpieczenie interesów twórców oraz wydawców. Efektem naruszenia tych właśnie praw są m.in. następujące szkody:

• utrata przez twórców zysków z tytułu rozpowszechniania utworów,
• straty firm zajmujących się dystrybucją oraz promocją utworów,
• straty państwa związane z nie odprowadzonymi podatkami.

Autorskie prawa osobiste

Są prawami "ojcostwa utworu" oraz zawierają w sobie przede wszystkim prawo autora do wiązania z dziełem jego nazwiska. Prawo to wcale nie wygasa oraz jest, z natury rzeczy, niezbywalne, nie da się się go zrzec ani przenieść na inną osobę. W ramach ochrony dóbr osobistych autor ma prawo do przedstawiania utworu pod pseudonimem albo anonimowo. Do osobistych praw autorskich trzeba także prawo do zachowania niezmienionej treści oraz formy utworu, zakazujące wprowadzania zmian, zniekształceń, przeinaczeń czy prawo do nadzoru nad korzystaniem z dzieła. Warto nadmienić, że prawo do anonimowej publikacji dzieła jest wielokrotnie wykorzystywane w umowach kupna/sprzedaży utworów - umowne zobowiązanie nabywcy do anonimowego rozpowszechniania dzieła jest de facto zrzeczeniem się przez twórcę autorskiego prawa osobistego do oznaczenia utworu nazwiskiem albo pseudonimem.

 Osobny artykuł: Autorskie prawa osobiste.

Ochrona autorskich praw osobistych

Twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania. W razie dokonanego naruszenia może także żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności, aby złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści oraz formie. Jeżeli naruszenie było zawinione, sąd może przyznać twórcy odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę albo - na żądanie twórcy - zobowiązać sprawcę, aby uiścił odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez twórcę cel społeczny.

Autorskie prawa majątkowe

Autorskie prawa majątkowe (ang. copyright) to monopol praw majątkowych na rzecz autora utworu (albo w określonych przypadkach wydawcy albo producenta).

Zasadą w prawie autorskim jest, iż z utworu może korzystać albo nim rozporządzać tylko osoba uprawniona. Najczęściej będzie to sam twórca albo osoba, która nabyła określone prawa majątkowe, albo na rzecz której ustanowiona była licencja.

 Osobny artykuł: Autorskie prawa majątkowe.

Czas trwania autorskich praw majątkowych

Autorskie prawa majątkowe trwają:

• przez cały czas życia twórcy oraz 70 lat po jego śmierci;
• jeżeli twórca nie jest znany - 70 lat od daty pierwszego rozpowszechnienia utworu.

Jeżeli z mocy ustawy autorskie prawa majątkowe przysługują innej osobie niż twórca:

• 70 lat liczy się od daty rozpowszechnienia utworu;
• gdy utwór nie stał się rozpowszechniony - 70 lat od daty ustalenia utworu;
• 50 lat w odniesieniu do nadań programów RTV (licząc od roku pierwszego nadania);
• 50 lat w odniesieniu do sporządzania oraz korzystania z fonogramów oraz wideogramów (licząc od roku sporządzenia).

Przedmiot prawa autorskiego

Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia oraz sposobu wyrażenia (utwór). W szczególności przedmiotem prawa autorskiego są utwory:

• wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe),
• plastyczne,
• fotograficzne,
• lutnicze,
• wzornictwa przemysłowego,
• architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne oraz urbanistyczne,
• muzyczne oraz słowno-muzyczne,
• sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne oraz pantomimiczne,
• audiowizualne (w tym wizualne oraz audialne).

Utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili ustalenia, chociażby miał osoba nieukończoną. Ochrona przysługuje twórcy niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności.

Nie korzystają z ochrony prawem autorskim

• idee oraz pomysły, chyba że są wyrażone oryginalną formą;
• urzędowe dokumenty, materiały, znaki oraz symbole;
• akty normatywne albo ich urzędowe projekty;
• opublikowane opisy patentowe albo ochronne;
• proste informacje prasowe;
• pomysły oraz tematy badawcze oraz teorie oraz fakty naukowe;
• znane powszechnie od dawna formy plastyczne, przestrzenne albo muzyczne;
• elementy utworów pozbawione charakteru twórczego, np.: typowe tabele, rysunki, zestawienia pozbawione oryginalnej koncepcji np. alfabetyczne;
• utwory wystawione na stałe na ogólnie dostępnych drogach, ulicach, placach albo w ogrodach, jednakże nie do tego samego użytku;
• utwory wystawione w publicznie dostępnych zbiorach, takich jak muzea, galerie, sale wystawowe, lecz tylko w katalogach oraz w wydawnictwach publikowanych dla promocji tych utworów, a także w sprawozdaniach o aktualnych wydarzeniach w prasie oraz telewizji, jednakże w granicach uzasadnionych celem informacji;
• znaki firmowe użyte w celach informacyjnych.

Ochrona wizerunku, adresata korespondencji oraz tajemnicy źródeł informacji

Ustawa o prawie autorskim reguluje także kwestię ochrony wizerunku. W myśl ustawy rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie wizerunku osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych, zawodowych oraz osoby stanowiącej zaledwie szczegół całości takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza.

Jeżeli osoba, do której korespondencja jest skierowana, nie wyraziła innej woli, rozpowszechnianie korespondencji, w okresie dwudziestu lat od jej śmierci, wymaga zezwolenia małżonka, a w jego braku kolejno zstępnych, rodziców albo rodzeństwa.

Twórca, a wydawca albo producent na żądanie twórcy posiadają obowiązek zachowania w tajemnicy źródeł informacji wykorzystanych w utworze oraz nieujawniania związanych z tym dokumentów. Ujawnienie tajemnicy jest dozwolone za zgodą osoby, która powierzyła tajemnicę, albo na podstawie postanowienia właściwego sądu.

Pewne wnioski wynikające z ustawy

• Dla użytku osobistego wolno korzystać bez zgody twórcy utworu oraz nieodpłatnie z pojedynczych egzemplarzy utworu rozpowszechnionego, tzn. takiego, który za zezwoleniem twórcy stał się udostępniony publicznie (wyjątki: utwór architektoniczny oraz architektoniczno-urbanistyczny w zakresie budowania, programy komputerowe) (art. 23. ust.1. ustawy). Zakres podmiotowy prywatnego użytku zawiera w sobie krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa albo stosunku towarzyskiego (art.23. ust.2. ustawy). Oznacza to na przykład, że da się swoim krewnym oraz znajomym pożyczać, bądź wykonywać kopie książek, filmów, albumów muzycznych czy programów typu open source. Nie jest to jednak dozwolone w przypadku komercyjnych programów komputerowych bądź gier. Niezgodna z prawem będzie także wymiana np. w ramach "klubu miłośników muzyki", jeśli nie wszyscy członkowie się znają oraz utrzymują ze sobą stały kontakt. Możliwe jest jednak podarowanie, bądź odsprzedaż także obcym osobom zakupionych wcześniej egzemplarzy utworów.
• Można bez zgody autora przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów albo drobne utwory w całości, lecz trzeba podać autora oraz dzieło. Jest to tzw. prawo cytatu.
  • Prawo bezpłatnego przytaczania urywków rozpowszechnionych utworów albo drobnych utworów w całości, przysługuje w zakresie uzasadnionym:
    • wyjaśnieniem albo analizą krytyczną (jeśli na przykładzie fragmentu jakiegoś utworu wyrażamy własną opinię);
    • prawami gatunku (np.: tworząc karykaturę cudzego utworu wykorzystujemy jej elementy, jednak uzasadnione jest specyficzną formą karykatury);
    • nauczaniem (np.: fragmenty występujące w podręcznikach albo czasopismach popularnonaukowych) (art. 29. ust.1. ustawy).
  • Twórca ma prawo do wynagrodzenia w przypadku, kiedy rozpowszechnia się drobne utwory albo fragmenty większych utworów w podręcznikach, wypisach oraz antologiach w celu naukowym oraz dydaktycznym (art. 29 ust.2. oraz ust.2¹ ustawy).
• W Polsce fotografie korzystają z nieograniczonej ochrony prawem autorskim dopiero od roku 1994. Wcześniej, na podstawie ustawy o prawie autorskim z roku 1926 oraz art. 2 ust.1 ustawy o prawie autorskim z roku 1952 korzystały tylko fotografie posiadające "wyraźnie zastrzeżenie prawa autorskiego".
• Można publikować w encyklopediach oraz atlasach utwory plastyczne oraz fotograficzne bez zgody twórcy, o ile nawiązanie porozumienia z twórcą celem uzyskania jego zezwolenia napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. Nie zwalnia to jednak wydawcy atlasu albo encyklopedii od zapłacenia twórcy wynagrodzenia, twórca może jednak odstąpić od prawa do wynagrodzenia (art. 33 pkt 3. ustawy).

Teorie społeczne odrzucające majątkowe prawa autorskie

Treść tej sekcji może nie być zgodna z zasadami neutralnego punktu widzenia. Zajrzyj na stronę dyskusji oraz pomóż ją poprawić.

Wedle poniektórych doktryn^[2] rozwoju społeczeństwa, majątkowe prawa autorskie oraz patenty (MPAP) są nieuzasadnionym czerpaniem korzyści przez ludzi, którym uda się odnaleźć jakąś nową ideę (rozumianą jako wynalazek, dzieło sztuki, projekt itp.). Uzasadnieniem takiego podejścia jest fakt, iż we wszechświecie wszelkie rozwiązania oraz idee są z góry możliwe, a więc człowiek ich nie tworzy, lecz odkrywa. Odkrywca może czerpać dochody ze swego odkrycia, ale nie może posiadać ustawowego monopolu na korzystanie z właściwości wszechświata, które są wspólnym dobrem wszystkich ludzi.

Innym argumentem jest fakt, że łamanie MPAP nie przynosi ich posiadaczowi czynnej straty, a co najwyżej niedobór zysku, z tym że złamanie prawa własności materialnej (kradzież dowolnego przedmiotu) przynosi czynną stratę posiadaczowi przedmiotu. Kopiowanie idei albo niezależne odkrywanie już istniejących a strzeżonych idei, nie powoduje utraty tej idei u pierwszego jej odkrywcy.

Przykładem technicznego dylematu wynikającego z dzisiejszej konstrukcji prawa o MPAP jest zależność obowiązywania okresu ochrony dzieła od czasu życia autora tej idei. Teoretyczna możliwość, iż w przyszłości medycyna zapewni jakiś odmiana długowieczności, spowoduje blokadę wielu dzieł na całe stulecia. Również arbitralnie przyjęte okresy ochrony sugerują, że MPAP są tworem sztucznym oraz nie są intuicyjnym sposobem na organizację społeczeństwa.

Przypisy

Sprawdź też

Sprawdź w Wikiźródłach tekst
Jednolity tekst aktualnej ustawy o prawie autorskim

Sprawdź w Wikiźródłach tekst
Teksty starszych wersji ustawy o prawie autorskim

Sprawdź w Wikiźródłach tekst
Zapowiedź świata post-copyright

• copyleft
• prawo własności intelektualnej
• domena publiczna
• prawa pokrewne
• prawo konsumenckie
• dozwolony użytek
• prawo nowych technologii

Linki zewnętrzne

• Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim oraz prawach pokrewnych (Dz. U. z 1994 r. Nr 24, poz. 83)
• Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 maja 2006 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o prawie autorskim oraz prawach pokrewnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631)
• Najczęściej zadawane pytania dot. praw autorskich
• Artykuły nt. prawa autorskiego na prawo.vagla.pl
• Prawo autorskie a prawo pracy

p • d • e Systemy licencjonowania praw autorskich Prawo autorskie Copyright Wszystkie prawa zastrzeżone autorskie prawa osobiste • autorskie prawa majątkowe • dozwolony użytek • royalty free • domena publiczna Creative Commons Licencje standardowe Uznanie autorstwa • Użycie niekomercyjne • Bez utworów zależnych • Na tych samych warunkach Licencje dodatkowe Sampling • Państwa rozwijające się Copyleft GNU GNU General Public License • GNU Lesser General Public License • GNU Free Documentation License pozostałe Licencja Wolnej Sztuki • Design Science License • Affero General Public License Inne otwarte licencje Licencja X10 • Licencja X11 (MIT) Licencje BSD: FreeBSD • BSD-old • BSD-new Domena publiczna