Przypis

Przypisy - wydzielone fragmenty tekstu w publikacji, wskazujące na źródło informacji, stanowiące uboczny albo pomocniczy nurt rozważań albo wskazujące dodatkowe informacje o danym fragmencie utworu. Zwykle nie umieszcza się ich w podręcznikach akademickich.

Przeznaczenie przypisów

W przypisach zawarte są zwykle komentarze, dygresje, objaśnienia terminów fachowych, dane biograficzne, informacje o mniej istotnych zjawiskach, wydarzeniach, poglądach czy problemach, wielokrotnie też informacje o innych pracach. Umieszczane są przede wszystkim przez autora tekstu, ale też przez jego redaktorów, tłumaczy oraz wydawców.

Posiadają na celu ułatwienie korzystania z publikacji przez czytelników, zachowanie klarowności tekstu podstawowego, a także umożliwienie oraz czytelnikom oraz badaczom sprawdzenie stanowiska autora pracy wobec przedmiotu publikacji oraz literatury przedmiotu.

Przypisy są stosowane wszędzie tam, gdzie głosi się cytaty albo dane pochodzące z badań. Brak przypisu w takiej sytuacji traktuje się jako plagiat.

Wykonywanie przypisów

Przypisy są oznaczane w tekście podstawowym odsyłaczem, zwykle numerem z cyfr arabskich albo wydatnie rzadziej rzymskich (występuje też oznaczanie za pomocą gwiazdek albo innych znaków), do tekstu przypisu, a sam przypis jest oznaczony tym samym symbolem. Numerowanie bywa ciągłe (każdy kolejny przypis zyskuje następny numer, niezależnie od tego, na której stronie się pojawia) albo numeracja jest wznawiana na każdej stronie albo w każdym rozdziale od początku. Zgodnie z polską praktyką typograficzną odsyłacz w tekście podstawowym jest umieszczany przed znakiem interpunkcyjnym albo spacją.

W edytorach tekstu, programach DTP przypisy są automatycznie przenumerowywane za każdym razem, kiedy zmieni się zawartość dokumentu. Umożliwia to bez zbędnego nakładu pracy zachować aktualność numeracji.

W opisie bibliograficznym występującym w przypisach głosi się dokładnie nazwiska autorów, tytuły publikacji, daty oraz miejsca ich wydania, a także strony w publikacji, skąd pochodzi dana myśl albo konkretny cytat.

Rodzaje przypisów

Z uwagi na miejsce ich umieszczenia wyróżnić można:

• przypis dolny – jest to najczęściej spotykana forma przypisu pojawiającego się na tej samej stronie publikacji co treść, do której się odnosi, poniżej pola tekstu ograniczonego separatorem mającym zwykle osoba cienkiej poziomej linii
• przypis końcowy - tworzony oraz numerowany niezależnie od przypisów dolnych, mający zwykle charakter dygresji, nieco luźniej związanych z dokumentem niż przypisy dolne oraz umieszczany na końcu rozdziału, sekcji albo całego dokumentu (publikacji).

Na stronach internetowych przypisy umieszcza się na dole strony, co w zależności od struktury takiej publikacji dopuszcza na traktowanie ich jako przypisy dolne albo końcowe. Oryginalnie (w rękopisach oraz starodrukach) przypisy umieszczane były na zewnętrznych marginesach przy tekście głównym, którego dotyczyły. W epoce maszyny do pisania umieszczanie przypisów na dole strony było bardzo niewygodne - trudno było odgadnąć kiedy przestać pisać tekst podstawowy oraz zacząć przypisy. Wtedy wymyślono prostszy w wykonaniu sposób - zbierano wszystkie przypisy oraz umieszczano je na końcu tekstu. Jednak przypisy końcowe są trudno dostępne dla czytelnika, stąd przeważajaca ilość czytelników je pomija. Znaczie łatwiejsze w czytaniu są przypisy dolne.

Z uwagi na treść oraz pełnioną funkcję wyróżnić da się przypisy:

• rzeczowe – pozwalające na objaśnianie, komentowanie oraz poszerzanie odnośnego tekstu
• terminologiczne – ujmujące interpretacje oraz tłumaczenia użytych zwrotów w językach obcych oraz terminów specjalistycznych, przy czym potrafią takie przypisy posiadać osoba słownikowych prostych albo rozwiniętych, ponadto w publikacjach zawierających słownik takich przypisów nie stosuje się
• bibliograficzne – podające praktycznie zgodny z odpowiednimi normami^[1] bibliograficzny opis źródeł, a więc dokumentów piśmienniczych (w postaci papierowej oraz elektronicznej), z których są zaczerpnięte cytaty albo inne dane zawarte w tekście publikacji, przy czym każda taka pozycja bywa poszerzona o komentarz
• informacyjne – zawierające wskazówki ułatwiające czytelnikowi korzystanie z publikacji, jak np. przez podanie, że zawiera słownik, dodatki, rozwiązania zadań, itd.

Podana klasyfikacja jest zaczerpnięta z pracy Barbary Osuchowskiej, natomiast Robert Chwałowski wymienia trzy rodzaje: rzeczowe, słownikowe (czyli powyższe terminologiczne) oraz bibliograficzne, a nie wskazuje informacyjnych.

Za starszą literaturą^[2] da się rozróżniać parę typów przypisów rzeczowych, jak to:

• źródłowe zwykłe – wskazujące skąd pochodzi informacja albo gdzie jest zawarty dany pogląd
• źródłowe rozszerzone – zawierające obok wskazania źródła także poglądy autora, najczęściej w postaci cytatu
• odsyłające – informujące o danej kwestii oraz miejscach, gdzie da się porównać sąd autora z opiniami innych
• polemiczne – odnoszące się do polemiki z omówionymi poglądami, kiedy wyjaśnia się dlaczego jeden z wielu sądów na dany temat stał się wybrany
• dygresyjne – podające uwagi nie związane bezpośrednio z tematem oraz nasuwające się na marginesie zagadnienia

Sprawdź też

• cytowanie

Przypisy

Bibliografia

• Chwałowski R., Typografia typowej książki, Helion, Gliwice 2002.
• Orczyk J., Zarys metodyki pracy umysłowej, PWN, Warszawa 1984.
• Osuchowska B., Poradnik autora, tłumacza oraz redaktora, Inicjał, Warszawa 2005.