Rosja

Российская Федерация Federacja Rosyjska
Flaga Rosji Herb Rosji
Hymn: Государственный гимн Российской Федерации (Hymn Państwowy Federacji Rosyjskiej) ( Posłuchaj)
Język urzędowy	rosyjski, lokalnie także inne języki
Język używany	rosyjski, lokalnie także ponad 150 innych[1]
Stolica	Moskwa
Ustrój polityczny	republika federalna o semiprezydenckim (mieszanym) systemie rządów
Głowa państwa	prezydent Władimir Putin
Przewodniczący Dumy	Siergiej Naryszkin
Szef rządu	premier Dmitrij Miedwiediew
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	1. na świecie 17 075 400 km² 0,52%
Liczba ludności (2011)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	9. na świecie 143 030 106[2][4] ▲ 8,4 osób/km²
PKB (2011)  • całkowite	1 885 mld USD[3]▲
PKB (PPP) (2011)  • całkowite   • na osobę	2 373 mld USD[3]▲ 16 700 USD[3]▲
Jednostka monetarna	1 rubel rosyjski = 100 kopiejek (RUB)
Istnieje po rozwiązaniu:	ZSRR 26 grudnia 1991
Religia dominująca	prawosławie (66%)
Strefa czasowa	UTC +3 do +12
Kod ISO 3166	RU
Domena internetowa	.ru, .su, .рф
Kod samochodowy	RUS
Kod samolotowy	CCCP, RA, RF oraz VP
Kod telefoniczny	+7
1  Dane spisu 14 października 2010 r. podane przez rosyjską Federalną Służbą Statystyki Państwowej mówią o 142,91 mln mieszkańców kraju. CIA The World Factbook szacuje liczbę ludności Rosji w grudniu 2011 na 138 082 178[3].
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Hasło Rosja w Wikisłowniku

Portal:
Rosja

Prezydent Rosji Władimir Putin

Rosja (ros. Росси́я, Rossija; Federacja Rosyjska, ros. Российская Федерация, Rossijskaja Fiedieracyja, posłuchaj po rosyjsku ^?/i) – państwo rozciągające się od wschodniej Europy poprzez północną cząstka Azji po Ocean Spokojny^[4]. Rosja jest największym państwem na świecie pod względem powierzchni, jej terytorium jest większe od Europy, Australii oraz Antarktydy. Pod względem liczby ludności zajmuje 9. miejsce^[5]. Rosja trzeba do największych gospodarek świata, pod względem PKB zajmuje 7. miejsce na świecie^[6]. Państwo rosyjskie dysponuje największymi na świecie zasobami naturalnymi oraz źródłami energii^[7]. Rosja jest członkiem wielu międzynarodowych organizacji, m.in. Rady Bezpieczeństwa ONZ^[8], G8, Wspólnoty Niepodległych Państw^[9], Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej^[10], Szanghajskiej Organizacji Współpracy^[11] oraz odgrywa znaczącą rolę w polityce światowej. W najbliższym czasie spodziewane jest jej członkostwo w Światowej Organizacji Handlu^[12].

Początki państwowości ruskiej sięgają IX wieku. Kultura ruska kształtowała się pod silnym wpływem Słowian południowych oraz Bizancjum, za których pośrednictwem przyjęto prawosławie. W XII w. Ruś Kijowska uległa rozbiciu na księstwa udzielne. Wydzielone w XIII w. Księstwo Moskiewskie doprowadziło do scalenia większości ziem ruskich oraz wyzwolenia ich spod panowania tatarskiego (XIII–XV w.). Najazdy tatarskie wywarły silny wpływ na historię Rusi a sami Tatarzy do dziś są największą mniejszością etniczną Rosji. W 1547 roku Iwan IV Groźny przyjął tytuł cara a nazwa państwa była zmieniona na Carstwo Rosyjskie. W latach 862–1598 dynastią panującą byli Rurykowicze, w latach 1613–1917 na tronie zasiadali Romanowowie. Za panowania Piotra Wielkiego doszło do umocnienia pozycji Rosji na arenie międzynarodowej oraz ustanowienia Imperium Rosyjskiego. W XVI–XIX w. Rosja zyskała ogromne obszary w Europie Wschodniej, Azji Północnej, Środkowej, na Kaukazie oraz przejściowo w Ameryce Północnej. Rewolucje w 1917 r. oraz I wojna światowa położyły kres monarchii. W listopadzie 1917 władzę przejęli bolszewicy, którzy w 1922 ustanowili Związek Radziecki. W ZSRR Rosja (czyli Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka, w skrócie RFSRR) odgrywała rolę dominującą. Rządy Stalina doprowadziły do przekształcenia ZSRR w potężny ośrodek gospodarczy. Zmiany te kosztowały jednak życie wielu milionów ludzi, którzy padli ofiarą okrutnej polityki. Od lat 70. XX w. ZSRR przeżywał okres stagnacji. Zbyt późne oraz nieudane reformy Michaiła Gorbaczowa nie powstrzymały rozkładu państwa. W 1991 r. doszło do rozwiązania ZSRR oraz od tej pory Rosja jest samodzielnym państwem. Istnieje zasadnicza różnica pomiędzy aktualną pozycją Rosji, a czasami zimnej wojny, kiedy ZSRR był jednym z dwóch światowych supermocarstw.

Pochodzenie nazwy kraju

Nazwa Rosja pochodzi od greckiej nazwy Rusi Ῥωσσία (Rhōssía)^[13]. Zatem Rosja znaczy tyle co „Ruś”^[14][15]. Nazwa kraju ewoluowała w następujący sposób: Rus (IX wiek) → Rusija (XV wiek) → Rossija (XVI wiek). O ile etymologia słowa Rosja jest oczywista, o tyle pochodzenie słowa Ruś wzbudza wiele kontrowersji. W historii wywodzono ją od nazwy starożytnego plemienia Roksolanów^[16][17], od słowa rossieje, co oznacza rozsiane (po ziemi, daleko)^[18] oraz wielu wielorakich nazw topograficznych. Współcześni językoznawcy wywodzą najczęściej nazwę „Ruś” od ugrofińskiego słowa „Ruotsi”, które oznacza „mieszkańcy wybrzeża”, „brzeżanie”. Finowie do dzisiaj nazywają tak Szwedów, od których słowo to mogli przejąć, albowiem roslag oznacza w staronordyjskim „wybrzeże”^[19]. Przez szereg stuleci używano dwóch nazw kraju równolegle. Nazwa Rosja stała się bardziej popularna od Rusi po 1721 r.

Polityka

Ustrój polityczny

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Rosji.

Rosja jest państwem federacyjnym o semiprezydenckim (mieszanym) systemie rządów. Od 17 kwietnia 1992 roku używa 2 równorzędnych nazw Rosja oraz Federacja Rosyjska. Zgodnie z konstytucją, zaaprobowaną w referendum z 12 grudnia 1993 roku, głową państwa jest prezydent. Od 2012 prezydent powinien być wybierany w głosowaniu powszechnym na 6-letnią kadencję^[20] (do roku 2012 kadencja ma trwać 4 lata). Prezydent ma szerokie uprawnienia w zakresie władzy ustawodawczej (prawo wydawania dekretów z mocą ustawy) oraz władzy wykonawczej (jest m.in. gwarantem konstytucji, praw oraz swobód obywatelskich, naczelnym dowódcą sił zbrojnych oraz arbitrem w sprawach pomiędzy władzą centralną oraz regionalną).

Organem władzy ustawodawczej jest dwuizbowy parlament – Zgromadzenie Federalne, składające się z izby wyższej: Rady Federacji oraz izby niższej: Dumy Państwowej. W skład Rady Federacji wchodzi 166 członków (po 2 przedstawicieli z każdego z 83 podmiotów federacji: po 1 reprezentancie delegowanym przez głowę regionu oraz przez lokalny parlament)^[21]. Duma Państwowa składa się z 450 deputowanych którzy od 2012 powinni być wybierani na 5-letnią kadencję^[20] (do roku 2012 kadencja trwała 4 lata) w wyborach powszechnych (225 mandatów zostaje obsadzonych w okręgu federalnym na podstawie systemu proporcjonalnego z list partyjnych, 225 – w okręgach 1-mandatowych). Organem władzy wykonawczej jest rząd, na którego czele stoi przewodniczący (premier) powoływany przez prezydenta oraz zatwierdzany przez Dumę (przy braku zgody Dumy prezydent ma prawo do jej rozwiązania; premiera zatwierdza wówczas nowowybrana Duma)^[22]. Członków rządu mianuje prezydent na wniosek premiera.

Subiekty Federacji Rosyjskiej posiadają własne konstytucje oraz organy władzy ustawodawczej (ordynacja wyborcza jest analogiczna do wyborów do Dumy) oraz wykonawczej (przewodniczący regionu powołuje rząd regionalny)^[23]. Kandydaturę na przewodniczącego regionu zgłasza prezydent a tę kandydaturę zatwierdza lokalny parlament. Jeżeli żaden z trzech kolejnych kandydatów prezydenta nie otrzyma zgody parlamentu, to prezydent ma prawo do rozwiązania tego parlamentu. Kandydatów zatwierdza wówczas nowowybrany parlament^[24].

Partie polityczne

 Osobny artykuł: Partie polityczne Federacji Rosyjskiej.

W Rosji istnieje system wielopartyjny. Partie konkurują o miejsca w dwuizbowym parlamencie – 450-osobowej Dumy Państwowej oraz 166-osobowej Rady Federacji. W wyniku ostatnich wyborów w Dumie znalazły się cztery partie: Jedna Rosja (64,30% głosów), Komunistyczna Partia Federacji Rosyjskiej (11,57% głosów), Liberalno-Demokratyczna Partia Rosji (8,14% głosów) oraz Sprawiedliwa Rosja (7,74% głosów). Tylko te partie przekroczyły próg wyborczy 7% głosujących.

Do aktualnie działających pozaparlamentarnych partii politycznych należą: Jabłoko (1,59% głosów w ostatnich wyborach parlamentarnych), Patrioci Rosji oraz Słuszna Sprawa. W Rosji działa także szereg innych organizacji reprezentujących prawie wszystkie idee oraz opcje społeczno-polityczne współczesnego świata (m.in. Akcja Autonomiczna, Asocjacja Ruchu Anarchistów, Front Narodowo-Patriotyczny „Pamięć”, Inna Rosja, Libertariańska Partia Rosji, Piracka Partia Rosji, Rewolucyjna Partia Robotnicza, Rosja Pracująca, Rosyjski Ruch Socjalistyczny, Rosyjski Socjaldemokratyczny Sojusz Młodzieży, Rosyjski Sojusz Obywatelski, Socjalistyczna Partia Pracujących, Sojusz Socjaldemokratów, Stowarzyszenie Rodziny Romanowów, Towarzystwo Inicjatywnych Obywateli Rosji, Unia Demokratyczna, Wielka Rosja, Wszechrosyjski Front Ludowy, Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia Bolszewików oraz Zielona Alternatywa).

Prawa oraz swobody obywatelskie

Wolność prasy w wielorakich regionach Rosji w 2006 roku. Barwa zielona oznacza regiony „wolne”, pomarańczowa „wolne, ale zagrożone” a czerwona oznacza regiony z „brakiem wolności prasy”, dla regionów oznaczonych szarą barwą niedobór danych

Sobór Ziemski w 1612 r. Tłum zgromadzony przed Monastyrem Ipatiewskim prosi matkę Michaiła Romanowa, by pozwoliła mu wyjechać do Moskwy na koronację carską. Iluminacja książki z 1673 r.

Senat Rządzący, posiedzenie z dnia 7 maja 1901 r. – obraz pędzla Ilji Riepina z 1903 r. Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu

Poziom przestrzegania praw oraz swobód w Rosji jest niezwykle trudny do ustalenia ze względu na nader wielkie różnice panujące pomiędzy poszczególnymi regionami kraju jak oraz silnym upolitycznieniem tematu. Prawa oraz swobody obywatelskie gwarantuje w Rosji rozdział 2. konstytucji przyjętej w 1993 roku. Rosja jest sygnatariuszem Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz członkiem innych międzynarodowych instytucji zobowiązujących państwo do przestrzegania praw oraz swobód obywatelskich. Są to m.in.: Europejska Konwencja Praw Człowieka, Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich oraz Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych oraz Kulturalnych. Podporządkowanie prawodawstwa wewnętrznego wymienionym instytucjom dopuszcza 15. artykuł rozdziału 1. konstytucji rosyjskiej. Pomimo istnienia odpowiednich instrumentów prawnych, Rosja boryka się z zapewnieniem wolności oraz praw obywatelskich swoim obywatelom. W rankingu The Economist 2006 Rosja zajęła 102 miejsce na 167 ocenionych państw. W rankingu Press Freedom Index 2009 organizacji Reporterzy bez Granic, Rosja jest na 153. miejscu spośród 175 ocenionych państw^[25].

W Rosji związki jednopłciowe nie są uznawane prawnie, ale stosunki homoseksualne nie są karane. Prostytucja jest nielegalna oraz karana grzywną. Dozwolone jest posiadanie 6 gramów marihuany oraz 2 gramów haszyszu jedynie na własny użytek. Dla posiadania większej ilości trzeba uzyskać specjalne zezwolenie. Sprzedaż alkoholu osobom poniżej 18 roku życia jest zakazana. Aborcja oraz posiadanie broni palnej są legalne.

System penitencjarny

Rosyjski Podstawowy Zarząd Wykonania Kar jest drugą co do wielkości (po amerykańskiej) machiną penitencjarną na świecie^[26]. W więzieniach przetrzymywanych jest ponad 800 tys. osób. GUIN składa się z 765 obozów, 598 zakładów przemysłowych oraz 70 gospodarstw rolnych, z roczną produkcją o wartości ponad 525 mln $. System penitencjarny w Rosji zatrudnia 350 tys. osób. 38,2% skazańców to recydywiści a 71,7% z ogółu więźniów przebiega karę za przestępstwa powiązane z narkobiznesem^[27]. Ponad 150 tys. więźniów choruje na gruźlicę albo HIV/AIDS. W latach 2003–2004 w rosyjskich więzieniach zmarło ok. 1600 osób.

Tradycje demokratyczne

 Osobny artykuł: Demokracja w Rosji.

Rosja trzeba do państw o starych tradycjach demokratycznych. W średniowieczu, w okresie rozbicia dzielnicowego Rusi, na obszarze pomiędzy Bałtykiem oraz Uralem istniała Republika Nowogrodzka (1136–1478), z której z czasem wyodrębniła się także Republika Pskowska (1348–1510), później wcielone do Wielkiego Księstwa Moskiewskiego.

W latach 1549–1653 były zwoływane przez cara (w okresie bezkrólewia przez Dumę) Sobory Ziemskie. Do ich kompetencji należały wybór cara oraz prawodawstwo, które mogło być dodatkowo sankcjonowane przez monarchę^[28]. Duma jako organ władzy prawodawczej wykształciła się na Rusi już w X wieku. Prawo do uczestniczenia w Dumie posiadali aż do 1711 r. jedynie bojarzy, diakowie oraz dworiaństwo. W drugiej połowie XVII wieku carowie zaczęli umacniać swoją pozycję kosztem Dumy, wprowadzając rządy autokratyczne. W 1711 r. Duma była zastąpiona przez Senat Rządzący, który istniał do obalenia monarchii. Duma była ponownie reaktywowana jako bezpośrednie następstwo rewolucji w 1905-1907 r. oraz istniała do 6 X 1917, kiedy rozwiązano ją na polecenie Rządu Tymczasowego. Po rewolucji październikowej była 12 XI 1917 demokratycznie wybrana Konstytuanta, którą jednak 6 I 1918 rozwiązali bolszewicy.

Do demokratycznych wyborów Rosja powróciła w ostatnich latach istnienia ZSRR w okresie pieriestrojki. 26 III 1989 odbyły się pierwsze alternatywne wybory do Zjazdu Deputowanych Ludowych, w którym zawiązała się opozycyjna Międzyregionalna Grupa Deputowanych. Pod jej naciskiem 15 III 1990 zniesiono konstytucyjną klauzulę o kierującej roli partii komunistycznej oraz proklamowano system wielopartyjny. 26 III 1990 odbyły się demokratyczne wybory do parlamentu Rosyjskiej FSRR oraz rad lokalnych. Przewodniczącym Rady Najwyższej Rosji obrano opozycjonistę Borysa Jelcyna, który w czerwcu 1991 zwyciężył w pierwszych wyborach prezydenckich w historii Rosji. W 1993 doszło do kryzysu konstytucyjnego, rozwiązania parlamentu oraz zniesienia radzieckiej konstytucji. Opór parlamentu przerodził się w pucz który stał się stłumiony przez wierne prezydentowi wojsko. Pierwsze poradzieckie wybory do Dumy odbyły się 12 XII 1993 r. wraz z wyborami do Rady Federacji oraz referendum konstytucyjnym. Kadencja pierwszej Dumy oraz Rady Federacji trwała 2 lata. Kolejne wybory do Dumy odbyły się w 1995, 1999, 2003 oraz 2007 r. W latach 2000–2005 zmieniono ordynacje regulujące wybory do Rady Federacji oraz wybory przewodniczących regionów, podnosząc rolę prezydenta.

Stosunki międzynarodowe

Gdyż Federacja Rosyjska jest prawnym sukcesorem ZSRR, a przeważajaca ilość terytorium, ludności oraz produkcji przemysłowej ZSRR była w Rosji, po upadku ZSRR Rosja nadal pełni ważną rolę w polityce światowej. Kraj ten trzeba do G8. Rosja była oficjalnie włączona do G7 w roku 1998 nie ze względu na znaczenie ekonomiczne, lecz z przyczyn politycznych. Był to wyraz wdzięczności dla prezydenta Jelcyna za przeprowadzenie reform gospodarczych w Rosji oraz za jego neutralną postawę wobec rozszerzenia NATO na wschód, co dało G7 + Rosję. G8 założono już za rządów Władimira Putina wraz z polepszaniem się w tym czasie sytuacji ekonomicznej w Rosji.

Rosja jest pełnoprawnym członkiem następujących organizacji międzynarodowych: APEC, ARF, BIS, BSEC, Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza, Europejski Bank Odbudowy oraz Rozwoju, G8, G20, GCTU, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża oraz Czerwonego Półksiężyca, IDA, IFC, IFRCS, Międzynarodowa Organizacja Hydrograficzna, ILO, IMO, Inmarsat, Interpol, IPU, ISO, ITSO, ITU, ITUC, Klub Paryski, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Międzynarodowy Komitet Olimpijski, MIGA, MINURSO, NSG, ONZ, OPCW, Organizacja Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym, OSCE, PCA, PFP, Powszechny Związek Pocztowy, Rada Arktyczna, Rada Bezpieczeństwa ONZ, Rada Europy, Rada Państw Morza Bałtyckiego, Rada Partnerstwa Euroatlantyckiego, SCO, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UNITAR, UNMEE, UNMIL, UNMIS, UNOCI, UNOMIG, UNTSO, UNWTO, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, Wspólnota Niepodległych Państw, ZC, Związek Białorusi oraz Rosji oraz ma status obserwatora w organizacjach: CERN, Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji, Stowarzyszenie Integracji Latynoamerykańskiej, OPA, Organizacja Współpracy Islamskiej oraz WTO. Rosja jest także sygnatariuszem Międzynarodowego Trybunału Karnego, partnerem w rozmowach ASEAN oraz gościem NAM-u^[3].

Problemy międzynarodowe

Sporna południowa cząstka Wysp Kurylskich

Prezydent Rosji Władimir Putin oraz prezydent Gruzji Micheil Saakaszwili podczas spotkania w Petersburgu w 2006 r.

Przeważajaca ilość sporów granicznych odziedziczonych po ZSRR było rozwiązanych w latach 2004–2010 drogą kompromisu. Stuletni spór pomiędzy Chinami oraz Rosją o przebieg granicy na rzekach Amur, Ussuri oraz Argun stał się definitywnie ukończony na mocy porozumienia z 2004 roku. W 2005 roku zakończono wytyczanie granicy rosyjsko-kazachskiej. W 2010 zakończono 40-letni spór norwesko-rosyjski o obszar wodny o powierzchni ok. 175 tys. km² na Morzu Barentsa oraz Oceanie Arktycznym. Rząd fiński oficjalnie potwierdził niedobór jakichkolwiek roszczeń terytorialnych wobec rosyjskiej części Karelii, o którą upominały się pewne fińskie ugrupowania polityczne.

Do nierozwiązanych problemów trzeba spór japońsko-rosyjski o południową cząstka Wysp Kurylskich. Japonia na konferencji w San Francisco w 1951 roku zrzekła się praw do Wysp Kurylskich, zajętych przez wojska ZSRR 18 sierpnia 1945 r. W okresie zimnej wojny uznała jednak, że traktat nie zawiera w sobie czterech wysp, stanowiących „Terytoria Północne Japonii”. Od zwrotu tych wysp uzależniła także zawarcie traktatu pokojowego z ZSRR po 1945 roku, którego nie podpisano do dzisiaj. Kolejny problem stanowi niedobór wytyczonej granicy ukraińsko-rosyjskiej na Morzu Azowskim oraz w Cieśninie Kerczeńskiej. Rosyjski parlament do tej pory nie ratyfikował dokumentu z 1990 roku o przebiegu granicy z USA na Morzu Beringa. Pewne środowiska polityczne w Estonii oraz na Łotwie domagają się przywrócenia granic ustalonych na mocy traktatu z Tartu oraz traktatu ryskiego (1920), co jest sprzeczne z porozumieniami zawartymi pomiędzy tymi krajami a Rosją w 1996 oraz 1997 roku. Przyczyną napięcia pomiędzy Gruzją, państwami zachodnimi oraz Rosją jest uznanie niepodległości Abchazji oraz Osetii Południowej przez Federacją Rosyjską oraz uznanie suwerenności Kosowa przez państwa zachodnie.

Przyczyną nowego sporu może okazać się rywalizacja pomiędzy Rosją, Kanadą, USA oraz Danią o strefę ekonomiczną w roponośnej Arktyce. Kontrowersje budzą także zgłaszane przez Rosję propozycje uruchomienia korytarza międzynarodowego mającego łączyć Białoruś z obwodem kalliningradzkim oraz który ma przebiegać przez terytorium Litwy. Spór ten może zostać zażegnany zniesieniem obowiązku wizowego dla obywateli rosyjskich przebywających na terenie UE^[3].

Geografia

 Osobny artykuł: Geografia Rosji.

Położenie

Rosja leżąca jest na dwóch kontynentach: Europie oraz Azji. Rozciąga się od Europy Wschodniej przez północno-środkową Azję, aż do Oceanu Spokojnego. Rosja graniczy z Norwegią (196 km), Finlandią (1 313 km), Estonią (290 km), Łotwą (292 km), Białorusią (959 km), Ukrainą (1 576 km), Gruzją (723 km), Azerbejdżanem (284 km), Kazachstanem (6 846 km), Chinami (3 645 km), Mongolią (3 441 km), Koreą Północną (17,5 km) oraz Litwą (227 km) oraz Polską (210 km) – z dwiema ostatnimi poprzez obwód kaliningradzki. Graniczy także z kilkoma państwami poprzez Morze Bałtyckie, Morze Czarne, Morze Kaspijskie, Morze Ochockie z Japonią oraz poprzez Morze Beringa (Cieśnina Beringa) z USA. Długość granic lądowych wynosi 20 241,5 km, morskich – 37 653 km. Rozciągłość południkowa Rosji wynosi do 4000 km, natomiast rozciągłość równoleżnikowa – do 9000 km^[3]. Większa cząstka Rosji trzeba do półkuli wschodniej, ale półwysep Czukocki oraz cząstka wschodnia wyspy Wrangla trzeba do półkuli zachodniej (Rosja jest wyłącznym krajem azjatyckim zachodzącym do półkuli zachodniej).

Podział terytorialny

Mapa podziału administracyjnego Rosji (stan na 01.03.2008)

 Osobny artykuł: Podział terytorialny Rosji.

W skład Federacji Rosyjskiej wchodzą 83 równoprawne podmioty:

• 46 obwodów: amurski, archangielski, astrachański, biełgorodzki, briański, czelabiński, irkucki, iwanowski, jarosławski, kaliningradzki, kałuski, kemerowski, kirowski, kostromski, kurgański, kurski, leningradzki, lipiecki, magadański, moskiewski, murmański, niżegorodzki, nowogrodzki, nowosybirski, omski, orenburski, orłowski, penzeński, pskowski, riazański, rostowski, sachaliński, samarski, saratowski, smoleński, swierdłowski, tambowski, tiumeński, tomski, tulski, twerski, uljanowski, włodzimierski, wołgogradzki, wołogodzki, woroneski
• 21 republik: Adygeja, Ałtaj, Baszkiria, Buriacja, Chakasja, Czeczenia, Czuwaszja, Dagestan, Inguszetia, Jakucja, Kabardo-Bałkaria, Kałmucja, Karaczajo-Czerkiesja, Karelia, Komi, Mari Eł, Mordwa, Osetia Północna-Alania, Tatarstan, Tuwa, Udmurcja
• 9 krajów: Ałtajski, Chabarowski, Kamczacki, Krasnodarski, Krasnojarski, Nadmorski, Permski, Stawropolski, Zabajkalski
• 2 miasta wydzielone: Moskwa, Petersburg
• 1 obwód autonomiczny: Żydowski
• 4 okręgi autonomiczne: Chanty-Mansyjski – Jugra, Czukocki, Jamalsko-Nieniecki, Nieniecki

Strefy czasowe

Strefy czasowe w Rosji:

MSK-1	Czas Kaliningradu (UTC+3)
MSK	Czas moskiewski (UTC+4)
MSK+2	Czas Jekaterynburga (UTC+6)
MSK+3	Czas Omska (UTC+7)
MSK+4	Czas Krasnojarska (UTC+8)
MSK+5	Czas Irkucka (UTC+9)
MSK+6	Czas Jakucka (UTC+10)
MSK+7	Czas Władywostoku (UTC+11)
MSK+8	Czas Magadanu (UTC+12)

Tylko dwa regiony Rosji są podzielone przez strefy czasowe: obwód sachaliński (zachodnia cząstka ma czas Władywostoku, wschodnia zaś – czas Magadanu) oraz Jakucja (zachodnia cząstka ma czas Jakucka, środkowa – czas Władywostoku, wschodnia – czas Magadanu).

Istniejący podział na strefy czasowe tworzy trzy linie przy przekroczeniu których czas lokalny zmienia się nie na jedną godzinę a na dwie:

• granica pomiędzy strefą czasu moskiewskiego a strefą czasu Jekaterynburga,
• granica pomiędzy strefą czasu Jekaterynburga a strefą czasu Krasnojarska,
• granica pomiędzy strefą czasu Krasnojarska a strefą czasu Jakucka.

To powoduje że w Rosji na północ od równoleżnika 65° istnieje 6 stref czasowych, lecz w części południowej kraju jest 9 tych stref.

Wschodnia cząstka Czukotki leży na półkuli zachodniej formalnie poza linią zmiany daty, ale tę linię przesunięto na wschód do granicy z USA.

Klimat

Klimat przeważnie kontynentalny strefy umiarkowanej oraz podbiegunowej, na niewielkim obszarze wschodniego wybrzeża klimat monsunowy, a nad Morzem Czarnym klimat podzwrotnikowy typu śródziemnomorskiego. Średnia temperatura lipca od +2 °C na północnym wybrzeżu oraz +15 °C na wschodzie do +25 °C na południu Niziny Wschodnioeuropejskiej. Średnia temperatura stycznia od +1 °C nad Morzem Czarnym oraz –6 °C na zachodzie do –20 °C na wschodnim wybrzeżu oraz poniżej –30 °C w Syberii Wschodniej (w rejonie Ojmiakonu ok. –50 °C). Roczna suma opadów od ponad 600 mm na krańcu zachodnim oraz wschodnim do około 200 mm na Syberii Środkowej oraz Wschodniej oraz poniżej 200 mm na Nizinie Nadkaspijskiej. W wysokich górach do 1000 mm. Pokrywa śnieżna utrzymuje się od 1 miesiąca nad Morzem Czarnym do 9 miesięcy na wybrzeżach Morza Arktycznego.

Wraz ze zmniejszeniem się wpływu Oceanu Atlantyckiego maleje ilość opadów atmosferycznych oraz rośnie roczna amplituda temperatury powietrza. W okolicach Wierchojańska stwierdzono największe na Ziemi, wynoszące powyżej 60 °C, roczne amplitudy temperatury powietrza oraz najniższą temperaturę na półkuli północnej –67,8 °C.

Ukształtowanie powierzchni

Topografia Rosji

Złote Góry Ałtaju

Wulkany na Kamczatce

Jezioro Bajkał

Tajga syberyjska w obwodzie tomskim

Niedźwiedź brunatny w moskiewskim ZOO. Niedźwiedź zajmuje szczególne miejsce w kulturze rosyjskiej a od czasu kiedy William Szekspir przyrównał Rosję do „niedźwiedzia z północy”, stał się symbolem Rosji^[29].

Europejską cząstka Rosji zajmuje Nizina Wschodnioeuropejska. W jej części północnej dominuje krajobraz polodowcowy. Najwyższymi wzniesieniami niziny są wzgórza Wałdaj, gdzie leżą źródła Wołgi – najdłuższej rzeki Europy oraz Dniepru oraz Dźwiny. Europejską cząstka Rosji od azjatyckiej oddzielają góry Ural. Na wschód od Uralu rozciąga się Nizina Zachodniosyberyjska o powierzchni około 3 mln km², która rzeką Jenisiej przechodzi w Wyżynę Środkowosyberyjską (wraz z górami Putorana) o powierzchni około 3,5 mln km². Na północ od Wyżyny Środkowosyberyjskiej rozciąga się Nizina Północnosyberyjska, natomiast na wschód rozpoczyna się Nizina Środkowojakucka. Na wschód od tej niziny rozpoczynają się wschodniosyberyjskie pasma górskie na które składają się: Góry Wierchojańskie, Góry Czerskiego, Góry Czukockie, Góry Koriackie oraz Góry Środkowe na półwyspie Kamczatka. Na południu Niziny Zachodniosyberyjskiej ku wschodowi rozciągają się południowo-syberyjskie pasma górskie na które składają się: Ałtaj, Sajany, Góry Jabłonowe, Góry Borszczowoczne, Góry Stanowe, Pasmo Stanowe, Góry Ałdańskie, Dżugdżur oraz Sichote Aliń. Najwyższym szczytem Rosji jest Elbrus o wysokości 5642 m n.p.m. znajdujący się w górach Kaukaz.

Wody

Około 70% powierzchni Rosji trzeba do zlewiska Oceanu Arktycznego, 20% do Oceanu Spokojnego, 8% przypada na obszar bezodpływowy Wołgi (zlewisko Morza Kaspijskiego), pozostałe 2% na zlewisko mórz Oceanu Atlantyckiego.

Łącznie w Rosji jest 2 562 489 wielkich oraz małych rzek o długości łącznej 8 373 606 km^[30], w tym 120 tys. rzek o długości ponad 10 km oraz długości łącznej 2,3 mln km^[31]. Najdłuższymi rzekami Rosji są: Lena (4400 km), Ob (4338 km), Irtysz (dopływ rzeki Ob, 4248 km, 2010 km w Rosji), Jenisej (4102 km), Wołga (3690 km), Dolna Tunguzka (dopływ rzeki Jenisej, 2989 km), Amur (2824 km), Wiluj (dopływ rzeki Lena, 2650 km), Oleniok (2292 km), Ałdan (dopływ rzeki Lena, 2273 km), Dniepr (2200 km, 485 km w Rosji), Kołyma (2129 km) oraz Don (1950 km). Wołga jest najdłuższą rzeką europejskiej części Rosji, a równocześnie całej Europy.

W Rosji jest ok. 2 mln jezior^[31]. Liczne małe jeziora są też w strefie tundry (np. w dolinie Indygirki oraz Kołymy), a na Nizinie Nadkaspijskiej leżą jeziora słone, będące pozostałością po większym zasięgu Morza Kaspijskiego. W górach leżą jeziora śródgórskie, do których zalicza się m.in. Bajkał^[32].

Największym jeziorem Rosji (i Świata) jest Morze Kaspijskie. W Rosji istnieje też najgłębsze jezioro na świecie – Bajkał (około 1/5 światowych zasobów wody słodkiej). Ma on głębokość 1642 m, natomiast dno jeziora jest 1186,5 metrów pod poziomem morza, co tworzy największą na świecie kryptodepresję.

Ok. 60 tys. km² zajmują w Rosji lodowce, z reguły w Arktyce oraz na Kaukazie (1800 km²). Niemal 2 mln km² to bagna (najwięcej na Nizinie Zachodniosyberyjskiej). W Rosji jest dużo sztucznych zbiorników wodnych, tworzących wielokrotnie systemy kaskad, m.in. na Wołdze (Rybiński 4580 km², Niżnonowogrodzki 1590 km², Samarski 6450 km², Wołgogradzki 3117 km²), na Angarze (Bracki 5470 km²), na Donie (Cymlański 2700 km²), na Jeniseju (Krasnojarski 2000 km²) oraz na Kamie (Kamski 1915 km²).

Flora oraz fauna

Roślinność oraz gleby układają się równoleżnikowo, wyróżnia się 4 zasadnicze strefy:

1) tundrową, zajmującą ok. 25% powierzchni, pozbawioną drzew, rosną tu z reguły mchy, porosty, na południu zarośla karłowate. Typowymi zwierzętami zamieszkującymi tę strefę są: renifer, lis polarny, zając bielak, leming, niedźwiedź polarny, białozór, myszołów włochaty oraz sowa śnieżna. W XX wieku reintrodukowano na Wyspie Wrangla woła piżmowego. Rozwinięta hodowla reniferów. Strefa ta przechodzi stopniowo w lasotundrę porosłą karłowatymi drzewami (modrzewiem albo brzozą), gdzie hoduje się bydło oraz w niewielkim stopniu uprawia zróżnicowane warzywa, m.in. ziemniaki, kapustę czy rzodkiewki;

2) leśną, zajmującą ok. 60% powierzchni oraz ok. 80% wszystkich lasów kraju. W jej skład wchodzą z reguły drzewa iglaste (85%), z dominacją modrzewia (tzw. tajga modrzewiowa typowa dla wschodniej Syberii, na wschód od Jeniseju), oraz drzewa liściaste, z dominacją brzozy (15% powierzchni), występujące z reguły w centralnej części kraju oraz na Syberii Zachodniej, gdzie składają się na kompleks tzw. białej tajgi. W ciągu krótkiego lata w lasach tych pojawiają się duże ilości komarów. Poza wieloma gatunkami owadów żyją tam także rozliczne płazy oraz gady, m.in. kumak dalekowschodni, grzechotnik skalny, połoz amurski, żmija zygzakowata czy zaskroniec zwyczajny. Typowymi dla tej strefy ptakami są: sikory, jemiołuszki, głuszce, krogulce oraz jastrzębie. Na obszarze tajgi spotyka się wędrujące stada reniferów. Jest tam także wiele innych gatunków ssaków takich jak: tygrys syberyjski, pantera śnieżna, ryś, niedźwiedź brunatny, niedźwiedź himalajski, bóbr, wydra, koziorożec syberyjski, łoś, jeleń wschodni, sarna syberyjska, łasica, gronostaj, norka, wiewiórka, rosomak, borsuk, lis oraz wilk. Po 1951 restaurowano w Rosji populację żubra rasy kaukaskiej^[33] oraz odnowiono populację żubra nizinnego w lasach podmoskiewskich^[34]. Obszar bardzo dobrych gleb (czarnoziemów), ok. 40% powierzchni stanowią grunty orne. Dominuje tu uprawa pszenicy, buraka cukrowego oraz kukurydzy;

3) stepową – niedobór roślinności drzewiastej, są gleby kasztanowe oraz czarnoziemy. Grunty orne stanowią ponad połowę powierzchni. Uprawia się pszenicę, kukurydzę, słonecznik. Na stepach żyje wiele owadów, takich jak: pasikoniki, mszyce, mrówki, szarańcza, skoczki. Stepowymi ssakami są dzikie konie oraz małe gryzonie, takie jak: susły, norniki, chomiki. Mała ilość stepowych dużych zwierząt kopytnych ogranicza możliwość zdobywania pokarmu przez drapieżniki. Żyją tu wilki, lisy oraz drapieżne ptaki: orły, sokoły, sowy, myszołowy, a także kuropatwa, przepiórka, cietrzew oraz drop;

4) subtropikalną, obejmującą wybrzeże Morza Czarnego, gdzie jest roślinność śródziemnomorska. W strefie tej przeważają lasy liściaste oraz iglaste. Rosną w nich stale zielone dęby oraz drzewa szpilkowe: zróżnicowane gatunki sosen, jałowców, cedry oraz cyprysy. Łagodny klimat śródziemnomorski sprzyja uprawie wielu roślin. Najbardziej typowe dla tej strefy są oliwka, figowiec oraz winorośl. W strefie śródziemnomorskiej żyje wiele gatunków zwierząt, m.in. jeleń szlachetny, kozica, koziorożec kaukaski, żbik, zróżnicowane gatunki nietoperzy oraz sępów, a także żmija kaukaska, gniewosz plamisty oraz wąż Eskulapa.

Największe miasta Rosji

 Osobny artykuł: Miasta Rosji.

Zgodnie ze spisem powszechnym z 2002 r. prawa miejskie ma w Rosji 1108 miejscowości.

Moskwa

Petersburg

Nowosybirsk

Jekaterynburg

Niżny Nowogród

Kazań

Nazwa polska	Nazwa rosyjska	Ludność w tys. (2010)	Powierzchnia w km² (2010)	Region
Moskwa	Москва	&0000000000011514.00000011 514	&0000000000001091.0000001091	Miasto wydzielone
Petersburg	Санкт-Петербург	&0000000000004849.0000004849	&0000000000001439.0000001439	Miasto wydzielone
Nowosybirsk	Новосибирск	&0000000000001410.0000001410	&0000000000000507.000000507	obwód nowosybirski
Jekatierinburg	Екатеринбург	&0000000000001344.0000001344	&0000000000001151.0000001151	obwód swierdłowski
Niżny Nowogród	Нижний Новгород	&0000000000001271.0000001271	&0000000000000460.000000460	obwód niżnonowogrodzki
Kazań	Казань	&0000000000001137.0000001137	&0000000000000613.000000613	Tatarstan
Samara	Самара	&0000000000001134.0000001134	&0000000000000466.000000466	obwód samarski
Omsk	Омск	&0000000000001128.0000001128	&0000000000000573.000000573	obwód omski
Czelabińsk	Челябинск	&0000000000001096.0000001096	&0000000000000530.000000530	obwód czelabiński
Rostów nad Donem	Ростов-на-Дону	&0000000000001048.0000001048	&0000000000000354.000000354	obwód rostowski
Ufa	Уфа	&0000000000001030.0000001030	&0000000000000708.000000708	Baszkiria
Perm	Пермь	&0000000000000986.000000986	&0000000000000800.000000800	kraj Permski
Wołgograd	Волгоград	&0000000000000979.000000979	&0000000000000565.000000565	obwód wołgogradzki
Krasnojarsk	Красноярск	&0000000000000962.000000962	&0000000000000348.000000348	kraj Krasnojarski
Woroneż	Воронеж	&0000000000000848.000000848	&0000000000000596.000000596	obwód woroneski
Saratów	Саратов	&0000000000000827.000000827	&0000000000000393.000000393	obwód saratowski
Togliatti	Toльятти	&0000000000000722.000000722	&0000000000000315.000000315	obwód samarski
Krasnodar	Краснодар	&0000000000000713.000000713	&0000000000000840.000000840	kraj Krasnodarski
Iżewsk	Ижевск	&0000000000000611.000000611	&0000000000000315.000000315	Udmurcja
Jarosław	Ярославль	&0000000000000607.000000607	&0000000000000205.000000205	obwód jarosławski
Uljanowsk	Ульяновск	&0000000000000602.000000602	&0000000000000622.000000622	obwód uljanowski

Demografia

Statystyki demograficzne

Ludność Rosji
Rok	Ludność	Rok	Ludność
ok. 1550	9–11 mln	1991	148 275 000
ok. 1600	11–13 mln	1995	148 460 000
1750	17 mln	2000	146 890 000
1850	60 mln	2005	143 474 000
1897	67 473 000	2006	142 754 000
1914	89 900 000	2007	142 221 000
1926	92 700 000	2008	142 009 000
1959	117 534 000	2009	141 904 000
1970	130 079 000	2010	141 915 000
1989	147 020 000
Źródło: Pipes Richard, Rosja carów, Warszawa 2006 Oficjalne dane z radzieckich oraz rosyjskich spisów powszechnych
Liczba ludności Rosji w latach 1897–2010[35]

W latach 1993–2008 występowało w Rosji zjawisko depopulacji. Liczba jej mieszkańców spadła z 148,6 mln na początku 1993 do 142 mln w 2008. Przyczynami były zbyt mała stopa urodzeń, względnie mała oczekiwana dalsza długość trwania życia (związana z niskim poziomem opieki zdrowotnej, brakiem zdrowego trybu życia oraz alkoholizmem ludności) oraz niedostateczna liczba imigrantów^[36]. W 2009 po raz pierwszy od 15 lat zanotowano w Rosji przyrost ludności mimo nadal ujemnego przyrostu naturalnego^[37]. W 2010 znowu miał miejsce ubytek ludności w związku z ubytkiem naturalnym (241,4 tys. osób) oraz saldem migracyjnym niewystarczającym dla kompensacji strat w ruchu naturalnym (158,1 tys. osób)^[38].W 2011 znowu nastąpił ubytek ludności w związku z ubytkiem naturalnym ( 131,2 tys.osób)wg. Rostatu.

Wedle Światowej Organizacji Zdrowia^[39]:

• Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia (2009): w całej populacji 69 lat, u mężczyzn 63 lat, u kobiet 75 lata
• Śmiertelność poniżej 5 roku życia (2006): w całej populacji 13 na 1000, u chłopców 15 na 1000, u dziewczynek 11 na 1000
• Śmiertelność dorosłych (15-60 lat, 2006): w całej populacji 300 na 1000, u mężczyzn 432 na 1000, u kobiet 158 na 1000
• Oczekiwane dalsze trwanie życia w zdrowiu osób w wieku 60 lat (2002): mężczyźni: 10,1 lat, kobiety 14,2 lat
• Liczba miejsc szpitalnych (2006): 97 na 10 000 mieszkańców.

Struktura etniczna

 Osobne artykuły: Rosjanie i Mniejszości narodowe oraz etniczne w Rosji.

Zgodnie ze spisem ludności przeprowadzonym w 2002 roku^[43] największą grupą etniczną Rosji są Rosjanie (ros. russkije, dosłownie ruscy, Rusini) należący do Słowian wschodnich. Rosję zamieszkuje ich blisko 115,9 mln (prawie 80%). Potocznie słowo Rosjanie (ros. rossijanie) jest używane do określenia wszystkich obywateli Rosji bez względu na przynależność etniczną, analogicznie jak wielokrotnie czyniono to wobec obywateli Związku Radzieckiego. Kiedyś etnicznych Rosjan nazywano też Wielkorusinami (ros. wielikorusy), albowiem zamieszkiwali nie tyle większą, co starszą cząstka państwa, w przeciwieństwie do Małorusinów (dziś Ukraińców)^[13][44]. Grupami etnograficznymi w ramach narodu rosyjskiego są: Kamenszczyki, Karimczycy, Kierżacy, Kołymczanie, Kozacy, Mezency, Pomorcy, Ruskoustnicy oraz wiele innych^[45][46].

Religia

 Osobny artykuł: Religie w Rosji.

Cerkwie na wyspie Kiży na jeziorze Onega – Pogost Kiży istnieje na Liście światowego dziedzictwa UNESCO

Meczet Kuł Szarif w Kazaniu – budowla wraz z kremlem kazańskim istnieje na Liście światowego dziedzictwa UNESCO

Chakaska szamanka – rosyjska pocztówka z 1908 r.

Z uwagi na specyfikę religijności Rosji oraz znaczne zróżnicowane wyznaniowe niemożliwe jest uzyskanie rzetelnych oraz jednoznacznych danych. Wg wielorakich badań 53-73% obywateli Rosji to chrześcijanie (51-71% prawosławni, 1-2% katolicy, 1% protestanci), 6-15% to muzułmanie. Wyznawcy innych religii stanowią mniej niż 1% populacji. Liczba ateistów, agnostyków oraz wyznawców religii nieodwołujących się do pojęcia Boga/bogów (np. buddyzmu) wynosi 24-48%^[48].

95% zarejestrowanych prawosławnych przynależy do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego^[49]. Liczba praktykujących prawosławnych jest stosunkowo mała oraz wynosi 15-20%^[3]. W 988 r. prawosławie przyjął książę kijowski Włodzimierz I Wielki. Data chrztu Rusi wielokrotnie jest uważana za początek samego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Kościół stanowił początkowo metropolię w składzie Patriarchatu Konstantynopola oraz to właśnie patriarcha ekumeniczny dokonywał konsekracji głowy ruskiego prawosławia. Metropolita początkowo rezydował w Kijowie. Po najazdach tatarskich Kijów utracił jednak swe polityczne znaczenie. W 1299 r. metropolita Maksym przeniósł swą siedzibę do Włodzimierza^[50]. W 1325 r. następca Maksyma, Piotr przeniósł stolicę Kościoła do Moskwy. W 1448 r. Kościół uzyskał niezależność od Patriarchatu Konstantynopola (status autokefalii), a metropolita Jonasz tytuł Metropolity Moskwy oraz Wszechrusi. W 1589 r. metropolita Hiob stał się pierwszym patriarchą Moskwy oraz całej Rusi. Jako patriarchat zajmuje on piąte miejsce w dyptychu Kościołów prawosławnych, tuż po czterech patriarchatach starożytnych – konstantynopolitańskim, jerozolimskim, antiocheńskim oraz aleksandryjskim. Rosyjski Kościół Prawosławny ma obecnie: 157 diecezji, 29 268 parafii, 203 biskupów, 30 670 księży oraz diakonów, 829 monastyrów oraz 87 szkół teologicznych (w tym 5 akademii duchowych oraz 3 uniwersytety)^[51].

Islam jest najbardziej rozpowszechniony na północnym Kaukazie, środkowym Powołżu oraz Uralu, Moskwie oraz Petersburgu^[52]. Muzułmanie stanowią przeważajaca ilość w kaukaskich republikach, Baszkirii oraz Tatarstanie, gdzie święta muzułmańskie obchodzone są na poziomie republikańskim. Dominującym nurtem w islamie rosyjskim jest sunnizm (90%), bogate tradycje ma także sufizm. Wg Pew Research Center Rosja ma największą populację muzułmańską w Europie. W 2010 roku w Rosji miało żyć 16,4 mln muzułmanów (11,6% populacji rosyjskiej)^[53]. Pew Research Center szacuje, że liczba wyznawców islamu wzrośnie w 2030 do 18,6 mln, czyli 14,4% populacji Rosji^[53].

Buddyzm jest religią tradycyjną w pięciu regionach Rosji: Kałmucja (jedyny w Europie region buddyjski), Tuwa, Buriacja, Kraj Zabajkalski oraz obwód irkucki. Przeważajaca ilość rosyjskich buddystów wyznaje jego tybetańską odmianę. W Mari El wyznawana jest tradycyjna religia Maryjczyków^[54], jedyna politeistyczna religia w Europie. Na Syberii oraz Dalekim Wschodzie pośród poniektórych ludów tubylczych spotykane są praktyki oraz wierzenia szamanistyczne oraz animistyczne, należące do najstarszych wierzeń na świecie w ogóle.

Historia

Przypuszczalne kierunki migracji ludności praindoeuropejskie na podstawie teorii kurhanowej. Fioletowo zaznaczony najstarszy obszar (4000-3500 lat p.n.e.). Barwa ciemnopomarańczowa oznacza obszary zasiedlone do ok. 2500 r. p.n.e. a barwa jasnopomarańczowa tereny zasiedlone do ok. 1000 r. p.n.e.

 Osobny artykuł: Historia Rosji.

Prehistoria oraz starożytność

 Osobny artykuł: Prehistoria ziem rosyjskich.

W czasach prehistorycznych szerokie stepy południowej Rosji były zasiedlone przez pasterskich nomadów. Wedle teorii kurhanowej ludność praindoeuropejska uformowała się na południu dzisiejszej Rosji (ok. 10 000 lat temu), a następnie migrując do Europy oraz Azji dała początek m.in. Grekom, Germanom, Celtom, Bałtom, Słowianom oraz ludom indo-irańskim. Przypuszczalnie ok. 6000-7000 lat temu przywędrowały z okolic Uralu do Europy Północnej pierwsze plemiona ugrofińskie. Nowoprzybyłe ludy wkrótce zdominowały ludność paleoeuropejską, która uległa całkowitej asymilacji z migrantami. W okresie starożytnym Step Pontyjski był znany jako Scytia, a jego kresy zachodnie także jako Sarmacja. Dorzecze Dniepru było zasiedlone przez Słowian już w V w. n.e.^[55] Pewne ziemie późniejszego Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, zwłaszcza obszary północno-wschodnie, zostały zasiedlone przez ludność słowiańską po 1000 r.

Starożytni Grecy założyli wiele kolonii na rosyjskim wybrzeżu Morza Azowskiego oraz Czarnego (m.in. Tanais, Fanagoria, Hermonassa, Gorgippia) przynosząc ze sobą zdobycze cywilizacji klasycznej. W wyniku zjednoczenia się greckich kolonii powstało nad Morzem Azowskim Królestwo Bosporańskie (ok. 480 p.n.e. – II wiek n.e.)^[56], które wkrótce stało się zależne od Cesarstwa rzymskiego, a następnie Bizancjum.

W okresie starożytnym oraz we wczesnym średniowieczu przez terytorium Rosji wędrowały rozliczne ludy różnego pochodzenia, m.in. Hunowie, Alanowie, Awarowie, Bułgarzy, Chazarowie, Połowcy oraz Węgrzy. Ok. 632 roku powstało na południu Rosji pierwsze państwo bułgarskie, tzw. Stara Wielka Bułgaria, które upadło ok. 671 r. na skutek poniesionej klęski w wojnie z Chazarami. Bułgarzy emigrowali wówczas do Europy dając początek dzisiejszemu państwu bułgarskiemu oraz nad Wołgę, gdzie utworzyli Bułgarię Kamską (VII–XIII w.). W poł. VII w. na terenach Północnego Kaukazu powstał Kaganat Chazarski (ok. 650–969) – jedyne znane państwo judaistyczne, którego mieszkańcy nie byli etnicznymi Żydami^[57][58]. Chazarowie opanowali w VIII w. znaczne obszary południowej Rosji oraz Ukrainy podporządkowując sobie cząstka wschodniej Słowiańszczyzny (m.in. plemię Polan).

Początki państwowości ruskiej

Ziemie rosyjskie w połowie IX wieku. Barwą czerwoną oznaczono najstarsze grody ruskie – obszary te stanowię kolebkę państwowości ruskiej. Linią niebieską oznaczono granice Kaganatu Chazarskiego. Ruś toczyła z Chazarami w IX w. wiele wojen oraz wyparła ich ostatecznie w X wieku z terytoriów dzisiejszej Ukrainy oraz południowej Rosji

 Osobne artykuły: Narodziny Rusi i Ruś Kijowska.

Przez terytoria ruskie przebiegały szlaki handlowe łączące kraje Morza Bałtyckiego z Bizancjum oraz Bliskim Wschodem (tzw. szlak „od Waregów do Greków” oraz „szlak sarmacki”). Wyprawy handlowe Dnieprem, Wołgą, Donem oraz innymi rzekami zetknęły podróżujących tędy kupców oraz Waregów z plemionami słowiańskimi.

Pierwszymi historycznymi władcami ruskimi byli prawdopodobnie Waregowie (m.in. Ruryk oraz Oleg Mądry), którzy zgodnie z istniejącymi przekazami przybyli na ziemie ruskie przed 860 r. Przybycie Ruryka do Nowogrodu Wielkiego w 862 r. uważa się za symboliczny początek historii Rosji. Ruryk zdołał skupić pod swymi rządami cząstka Waregów, plemion wschodniosłowiańskich (Słowienie, Krywicze oraz Połoczanie) oraz plemion ugrofińskich (Czudź, Weś, Merja, Muroma oraz Meszczera) oraz stworzył fundamenty państwa ruskiego, tzw. Rusi Nowogrodzkiej^[59]. Ruryk był także założycielem dynastii Rurykowiczów, która sprawowała rządy w Rosji do 1598 roku.

Z biegiem czasu cząstka drużyny Ruryka (m.in. Askold oraz Dir) oddzieliła się od niego oraz udała się w dół Dniepru opanowując podległe Chazarom państwo Polan z ich największym grodem Kijowem. Wyprawa następcy Ruryka, księcia nowogrodzkiego Olega Mądrego na Kijów (882) doprowadziła do zjednoczenia północnych oraz południowych księstw ruskich oraz powstania Rusi Kijowskiej. Była ona początkowo luźnym związkiem księstw, które do ok. 2. poł. X w. zachowały szeroką autonomię. Oleg z przyczyn geopolitycznych przeniósł swą siedzibę z Nowogrodu Wielkiego do Kijowa, jednakże do końca XII w. Nowogród pozostawał największym miastem ruskim. Książęta kijowscy Oleg (panujący do 912 albo 922) oraz Igor Rurykowicz (panujący w latach 912/922–945) podpisali z Bizancjum układy handlowe, które gwarantowały krajowi zyskowny handel.

Rządząca w latach 945–957 księżna Olga scentralizowała państwo oraz stworzyła podstawy trwałego porządku administracyjnego. Kolejny władca, syn Olgi, Światosław I podejmował odległe wyprawy wojenne, docierając na Krym, Kaukaz oraz na Bałkany. Światosław toczył m.in. rozliczne wojny z Chazarami doprowadzając ok. 969 do ostatecznego upadku Kaganatu Chazarskiego. Ożeniony z siostrą cesarza bizantyjskiego Anną książę Włodzimierz I w 988 r. przyjął chrzest oraz uczynił z chrześcijaństwa oficjalną religię państwową.

Panujący w latach 1019–1054 Jarosław Mądry umocnił pozycję Cerkwi prawosławnej na Rusi Kijowskiej. Ustanowione przez niego zasady dziedziczenia tronu książęcego w oparciu o regułę senioratu nie zapobiegły rozbiciu jedności politycznej kraju.

Rozbicie dzielnicowe Rusi

 Osobny artykuł: Rozbicie dzielnicowe Rusi.

Ruś w XI wieku (1015–1113)

Ruś w XII wieku (1113–1194)

Ziemie ruskie pod koniec XIV wieku

W XI w. Ruś Kijowska podzieliła się na konkurujące ze sobą dzielnice. Na północy powstała Republika Nowogrodzka, na północnym zachodzie Księstwo Połockie, na południowym zachodzie księstwo wołyńskie. W centralnej części powstały księstwa: Kijowskie, Turowskie oraz Smoleńskie, na północnym wschodzie księstwa rostowskie oraz muromskie, na południowym wschodzie: czernihowskie, perejasławskie oraz tmutarakańskie^[60]. Z biegiem czasu podział ten uległ jeszcze większemu rozdrobnieniu, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt oraz posługiwali się tytułem wielkiego księcia. W przeciągu lat 1054–1224 na Rusi istniały 64 księstwa, 293 książąt usiłowało zasiąść na tronie a ich polityka doprowadziła do wybuchu 83 wojen domowych.

W 1125 r. z Księstwa Rostowskiego wyodrębniło się Księstwo suzdalskie, które w 1157 r. przekształciło się w Księstwo Włodzimierskie. Z Księstwa Kijowskiego wyodrębniło się z czasem Księstwo Peremysko-Trembowlskie, z którego zaś w 1140 r. powstało księstwo halickie, połączone w 1199 r. unią personalną z księstwem wołyńskim.

W 1169 r. książę włodzimierski Andrzej I Bogolubski opanował Kijów uzyskując tym samym tytuł wielkiego księcia. Odmiennie od większości swoich poprzedników, nie przeniósł do tego miasta swej stolicy lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam podległych sobie książąt. Centrum swego państwa pozostawił Włodzimierz nad Klaźmą, który odtąd stał się stolicą wielkiego księstwa oraz przejął dominującą rolę Kijowa.

Jarzmo tatarskie

 Osobny artykuł: Podbój Rusi przez Mongołów.

W XIII w. rosło zagrożenie księstw ruskich ze strony Złotej Ordy tatarskiej. Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką (1223) Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw Połockiego oraz Pińskiego oraz Republiki Nowogrodzkiej, która jednak zmuszona była uznać zwierzchność Złotej Ordy oraz opłacać trybut. Tatarzy nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, zadowolili się każdorazowym zatwierdzaniem kandydata do tronu książęcego we Włodzimierzu, który z kolei pełnił funkcje zwierzchnie nad resztą książąt oraz miał prawo zwracania się o pomoc do chana. W 1299 r. podczas wojny pomiędzy chanami złotoordyjskimi Toktą oraz Nogajem metropolita Wszechrusi Maksym przeniósł swą siedzibę ze zniszczonego Kijowa do Włodzimierza nad Klaźmą, w wyniku czego miasto to stało się zarówno podstawowym ośrodkiem politycznym jak oraz religijnym Rusi.

W XIII oraz XIV w. pewne z zachodnich, mniejszych księstw ruskich przeszły w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy. Litwa korzystając z rozbicia dzielnicowego oraz osłabienia Rusi walkami z Tatarami, wielokrotnie najeżdżała ziemie ruskie podporządkowując sobie księstwa Połockie oraz Pińskie^[61][62]. Po klęsce poniesionej przez Księstwo Kijowskie w bitwie z wojskami litewskimi nad Irpieniem (1320^[63]) Kijowszczyzna stała się zależna od Litwy, a w 1362 bezpośrednio do niej wcielona^[64]. Z inicjatywy książąt litewskich Rurykowicze kijowscy zostali pozbawieni władzy na Ukrainie, po czym emigrowali do Riazania^[65]. W wyniku wojny polsko-litewskiej (1340–1392) było zlikwidowane Księstwo Halicko-Wołyńskie, a jego terytorium rozdzielone pomiędzy Polskę oraz Litwę.

W okresie panowania tatarskiego wodzem dużej rangi oraz zręcznym politykiem okazał się książę nowogrodzki Aleksander Newski. 1240 pokonał Szwedów (bitwa nad Newą), 1242 wojska zakonu kawalerów mieczowych (bitwa na jeziorze Pejpus) oraz powstrzymał najeżdżające Ruś wojska litewskie. 1252 otrzymał od chana Sartaka Wielkie Księstwo Włodzimierskie, a wraz z nim zwierzchnictwo nad wszystkimi księstwami ruskimi.

Księstwo Moskiewskie

 Osobne artykuły: Księstwo Moskiewskie i Wielkie Księstwo Moskiewskie.

Pomnik Tysiąclecia Rosji. Przybycie Ruryka do Nowogrodu Wielkiego w 862 uważa się za początek historii Rosji

Rozwój terytorialny Księstwa Moskiewskiego (1300–1462)

Kozacy pod wodzą Jermaka zdobywają Syberię – obraz pędzla Wasilij Surikowa z 1895 r., Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu

Z walk o sukcesję po Aleksandrze Newskim zwycięsko wyszło niewielkie wówczas Księstwo Moskiewskie, w którym od 1263 r. zasiadał na tronie najmłodszy syn Aleksandra, Daniel, założyciel moskiewskiej linii Rurykowiczów.

W 1325 r. metropolita Wszechrusi Piotr przeniósł swą siedzibę z Włodzimierza nad Klaźmą do Moskwy. Syn Daniela Iwan I Kalita pokonał w 1328 r. przy pomocy Tatarów najgroźniejszego z konkurentów, księcia twerskiego Aleksandra Michajłowicza oraz w tym samym roku uzyskał tytuł wielkiego księcia włodzimierskiego. W 1328 r. Kalita przeniósł stolicę swego państwa z Włodzimierza nad Klaźmą do rodzimej Moskwy, co dało początek Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu. Nadal jednak wielcy książęta moskiewscy (do końca XIV wieku) najpierw obejmowali władzę we Włodzimierzu oraz tytułowali się wielkimi książętami włodzimierskimi.

Wnuk Kality Dymitr Doński w bitwie na Kulikowym Polu (1380) pokonał Tatarów, co stało się początkiem upadku Złotej Ordy na Rusi. Wraz z osłabieniem pozycji Tatarów znaczenia nabrały zjednoczeniowe dążenia książąt moskiewskich. Na przeszkodzie ich realizacji stanęła rozwijająca się potęga Wielkiego Księstwa Litewskiego (pozostającego od 1386 r. w unii personalnej z Polską), pod którego wpływami znalazły się dawne zachodnie ziemie Rusi Kijowskiej (m.in. od 1362 r. sam Kijów).

Zjednoczenie ziem ruskich

W 1462 r. tron moskiewski objął Iwan III Srogi, który w znacznej mierze zjednoczył kraj, wcielając do rządzonego przez siebie państwa: Jarosław (1463), Rostów (1474), Nowogród Wielki (1478) oraz Twer (1485). Korzystając z rozkładu Złotej Ordy Iwan III wstrzymał całkowicie wypłacanie daniny oraz odparłszy tatarskie ataki odwetowe (1472 oraz 1480), ostatecznie uwolnił ziemie ruskie spod panowania Tatarów.

Po upadku Konstantynopola (1453) Moskwa zyskała na znaczeniu jako spadkobierczyni Bizancjum, co podkreślić miało małżeństwo Iwana III z Zofią Paleolog (1472), bratanicą ostatniego cesarza bizantyjskiego Konstantyna XI Dragazesa, a także przejęcie bizantyjskiego dwugłowego orła jako herbu państwa oraz bizantyjskiego ceremoniału dworskiego. Aspiracje księstwa moskiewskiego sformułowano w tezie o Moskwie jako „trzecim Rzymie”. W 1478 r. Iwan III jako pierwszy władca przyjął tytuł wielkiego księcia oraz cara Wszechrusi. Sprawujący od 1505 roku rządy Wasyl III dokończył dzieło jednoczenia kraju, przyłączając do swego państwa: Psków (1510), Smoleńsk (1514) oraz Riazań (1521). Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się wówczas wyłącznym występującym państwem ruskim (zachodnie księstwa ruskie zostały wcześniej zajęte przez Litwę oraz Polskę).

Carstwo Rosyjskie

 Osobny artykuł: Carstwo Rosyjskie.

W 1547 r. odbyła się koronacja wielkiego księcia moskiewskiego Iwana IV Groźnego na „cara Wszechrusi”, co dało początek Carstwu Ruskiemu^[66]. Nowa nazwa państwa miała wskazywać na fakt, iż w jego skład wchodzą wszystkie ziemie dawnej Rusi Kijowskiej, z wyjątkiem tych, które pozostawały zależne od innych państw. Aspiracje zjednoczeniowe Wielkiego Księstwa Moskiewskiego zostały oficjalnie uznane w 1554 r. przez Anglię oraz w 1576 r. przez Niemcy^[67]. Rządy Iwana IV Groźnego (1533–1584), mimo wielu pozytywnych reform wewnętrznych, wyniszczyły kraj. Szczególną rolę odegrała wprowadzona dla złamania opozycji bojarskiej tzw. oprycznina – uczyniła ona ruinę gospodarczą znacznych obszarów Rosji. Porażką zakończyła się toczona 1558–1582 walka o Inflanty oraz dostęp do Bałtyku. Odkrycie przez Richarda Chancellora (1553) północnej drogi morskiej (Przejście Północno-Wschodnie) dało Rosji po raz pierwszy w historii możliwość bezpośredniego kontaktu z państwami zachodnimi. Podbój zachodniej Syberii przez Kozaków pod dowództwem Jermaka Timofiejewicza (1582) zapoczątkował ekspansję rosyjską na wschód, która ostatecznie sięgnęła wybrzeży Pacyfiku, granic chińskich oraz objęła nawet część Ameryki Północnej.

Car Iwan IV Groźny. Miniatura z Wielkiej Księgi Państwowej z 1672 r., zbiory Petersburskiego Instytutu Archeologicznego. Pomimo że tytułu cara używał już Iwan III Srogi, dopiero Iwan IV podniósł de facto państwo rosyjskie do rangi carstwa.

Piotr I Wielki – obraz pędzla Paula Delaroche z 1838 r., własność prywatna, Paryż; w 1721 Piotr I przyjął tytuł cesarza-imperatora dając tym samym początek Imperium Rosyjskiemu

Po śmierci Iwana IV regentem w imieniu niezdolnego jeszcze do sprawowania rządów Fiodora I Iwanowicza stał się szwagier cara, Borys Godunow, który po śmierci Fiodora (1598) sam koronował się na cara. 1589 metropolita Jow stał się staraniem Borysa Godunowa wybrany na pierwszego patriarchę Moskwy oraz Wszechrusi oraz zatwierdzony na to stanowisko przez patriarchę Konstantynopola, Jeremiasza II, co doprowadziło do uniezależnienia się ruskiej Cerkwi prawosławnej. Sprawne rządy Borysa Godunowa nie zdołały jednak odtworzyć zrujnowanej gospodarki kraju. Po jego śmierci (1605) zjawiska kryzysowe nasiliły się, wybuchła wojna domowa, nastał okres tzw. Wielkiej Smuty.

Panujący szybko zmieniali się na tronie, kraj najeżdżany był wielokrotnie przez obce wojska, m.in. w 1610 wojska polskie Władysława IV Wazy zajęły oraz okupowały do 1612 Moskwę. Okres walki o władzę zakończył w 1613 wybór na tron carski Michała Fiodorowicza, założyciela dynastii Romanowów.

Kolejni władcy umacniali swoją pozycję, wprowadzając rządy autokratyczne. Stale rosnące obciążenia nakładane na poddanych carskich prowadziły do częstych wybuchów niezadowolenia społecznego (powstania – 1648 w Moskwie, 1650 w Nowogrodzie, 1670–1671 powstanie chłopskie pod wodzą Stieńki Razina).

Panujący w latach 1645–1676 Aleksy I Michajłowicz ograniczył prawa bojarów na rzecz nowej szlachty (tzw. dworianstwa) oraz mieszczan, równocześnie ustanowił prawne przywiązanie chłopów do ziemi (1649). Reformy patriarchy Nikona są jedną z przyczyn rozłamu w Cerkwi prawosławnej oraz powstania nowej grupy wyznaniowej tzw. staroobrzędowców.

W polityce zagranicznej Romanowowie kierowali się zasadą zjednoczenia całości ziem ruskich. Dzięki decyzjom rady perejasławskiej oraz długoletniej wojnie z Rzecząpospolitą (1654–1667) Rosja uzyskała panowanie nad Lewobrzeżną Ukrainą z Kijowem. Trwałe włączenie się Rosji w dzieje europejskie przyniosła wielka wojna północna (1700–1721), która zakończyła dominację Szwedów w basenie Morza Bałtyckiego, a równocześnie otworzyła Rosjanom możliwość nieskrępowanych kontaktów z Zachodem.

Imperium Rosyjskie

 Osobny artykuł: Imperium Rosyjskie.

W czasie panowania Piotra I Wielkiego 1703 przeniesiono stolicę kraju do nowo zbudowanego Petersburga, nad Bałtyk. 1710 Piotr I zajął Rygę oraz Rewel, a poprzez pokój nysztadzki (1721) zagwarantował krajowi szeroki dostęp do wybrzeża bałtyckiego. Na mocy tego układu Liwonia, Estonia (z Ozylią oraz Hiumą), Ingria, Wyborg oraz Kexholm zostały przyłączone do Rosji. Piotr I prowadził politykę merkantylistyczną, opiekował się miastami oraz mieszczaństwem, popierał rozwój manufaktur. Szybko rozwijał się wówczas przemysł metalurgiczny, wzrastała liczba manufaktur tkackich. W latach 1718–1722 wprowadzono scentralizowany system administracji państwowej. Zreformowano Kościół, patriarchów zastąpił Świątobliwy Synod Rządzący, tj. kontrolowany przez państwo, kolegialny organ władzy. Poprzez wprowadzenie tzw. czynu, tj. 14-stopniowej tabeli rang urzędniczych, hierarchię społeczną oparto na pozycji w służbie państwowej. W 1721 Piotr I przyjął tytuł cesarza-imperatora co dało początek Imperium Rosyjskiemu.

Od czasów Piotra I pogłębił się dualizm rosyjskiej struktury społecznej – obok chłopów, warstwy dźwigającej wszelkie ciężary, występowała warstwa uprzywilejowanej szlachty. Modernizacja Rosji zapoczątkowana przez Piotra I w dużej mierze uzależniona była od dopływu fachowców z zagranicy. Na otwartej w 1725 w Petersburgu Akademii Nauk przeważajaca ilość wykładowców stanowili specjaliści z zagranicy.

Śmierć Piotra I (1725) na długie lata osłabiła kraj. Dopiero panująca w latach 1762–1796 Katarzyna II przywróciła Rosji rolę mocarstwa. Zwycięskie wojny z Turkami (1768–1774, 1787–1792) otworzyły szeroki dostęp do Morza Czarnego, 1783 Rosja anektowała Krym, poprzez uczestnictwo w rozbiorach (1772, 1793, 1795) zyskała wschodnie ziemie Rzeczypospolitej.

Wojska rosyjskie wkraczają do zdobytego Paryża, 1814 – na czele, na białym koniu car Aleksander I, obraz nieznanego artysty, Wszechrosyjskie Muzeum A. S. Puszkina

Imperium Rosyjskie w czasie największego rozwoju terytorialnego w 1866 roku – barwa jasnozielona oznacza terytoria zależne

Panujący w latach 1796–1801 syn Katarzyny II Paweł I kontynuował politykę ekspansji, anektując w 1801 Gruzję. Aleksander I, który w wyniku rewolucji pałacowej przejął władzę po niepopularnym wśród szlachty ojcu, dzięki pokonaniu Wielkiej Armii Napoleona pod Moskwą (1812) oraz zdobyciu Paryża (1814) zapewnił Rosji dominującą pozycję na kontynencie europejskim. Poszerzył granice kraju o Wielkie Księstwo Finlandii (1809), Besarabię (1812), Dagestan oraz terytorium dzisiejszego Azerbejdżanu (1813).

Na kongresie wiedeńskim (1815) Rosja zainicjowała powstanie Świętego Przymierza, którego celem miało być zachowanie istniejącego porządku europejskiego, w szczególności tłumienie ruchów liberalnych. Za panowania Mikołaja I (1825–1855), po pacyfikacji powstania dekabrystów (1825), powstania listopadowego w Polsce (1830), powstania węgierskiego (1849), Rosja zyskała przydomek „żandarma Europy”. Porażka w wojnie krymskiej (1853–1856) przyniosła utratę przez Rosję pozycji hegemona w Europie.

Aleksander II (panujący w latach 1855–1881) przeprowadził w 1861 uwłaszczenie chłopów (na terenie Królestwa Polskiego dopiero w 1864 jako bezpośrednie następstwo powstania styczniowego). Za jego rządów wprowadzono ponadto samorząd terytorialny (ziemski), samorząd miejski, uregulowano sprawy sądownictwa oraz tryb pełnienia służby wojskowej, złagodzono cenzurę.

W polityce zagranicznej Rosja kontynuowała ekspansję na wschód (1860 – założenie Władywostoku, uznanie przez Chiny granic na Amurze oraz Ussuri). W Azji środkowej Rosja zajęła tereny do granicy z Persją oraz Afganistanem. Na Kaukazie trwający od wielu dziesiątków lat opór przeciwko Rosjanom stał się ostatecznie złamany w 1859, wraz ze stłumieniem powstania pod wodzą Imama Szamila.

Wojna francusko-pruska (1870–1871) dała Rosji możliwość wyzwolenia się z klauzul traktatu paryskiego (1856), krępujących jej swobodę na Morzu Czarnym. Rosnące tendencje panslawistyczne skierowały w latach 70. XIX w. zainteresowanie Rosji w kierunku Bałkanów, co w rezultacie doprowadziło do wybuchu wojny rosyjsko-tureckiej (1877–1878).

W polityce wewnętrznej wyraźnie dały znać o sobie rosnące problemy społeczne. Pojawił się wpływowy, biorący w obronę chłopów ruch narodników – początkowo idealistyczno-reformatorski, od 1879, tj. od utworzenia Narodnej Woli, ewoluował w kierunku rewolucyjnego terroryzmu. Jego ofiarą padł w 1881 car Aleksander II.

Mapa Generalna Królestwa Polskiego z 1820 r. sporządzona w dwóch językach urzędowych Królestwa – polskim oraz rosyjskim

Aleksander III (panujący w latach 1881–1894) wzmógł stosowane przez państwo środki represji. Prześladowania dotknęły nie tylko radykalnych rewolucjonistów, zaostrzyły się także m.in. formy rusyfikacji stosowane w Polsce, guberniach nadbałtyckich oraz Finlandii. W polityce zagranicznej Rosja utrzymywała sojusz z Niemcami oraz Austro-Węgrami, wzmogła ekspansję gospodarczą na Daleki Wschód.

Rywalizacja o wpływy w Mandżurii oraz Korei doprowadziła do wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej (1904–1905) oraz zaostrzenia stosunków z Wielką Brytanią. Na Bałkanach Rosja poniosła dyplomatyczną klęskę utraciwszy wpływy w Bułgarii, która związała się z Austro-Węgrami. W konflikcie Austro-Węgier z Serbią (28 VII 1914) Rosja poparła Serbię pochopnie ogłaszając (31 VII 1914) mobilizację generalną, co skłoniło Niemcy do wypowiedzenia wojny Rosji (1 VIII 1914). Lokalny konflikt Austro-Węgier z Serbią zmienił się wkrótce w I wojnę światową, która doprowadzić miała do upadku carskiej Rosji. Genezą przyszłego upadku były nawarstwiające się, nie rozwiązane konflikty społeczne.

Od lat 90. XIX w. przy pomocy pożyczek zagranicznych realizowano program przyspieszonej industrializacji kraju. W wielkich ośrodkach przemysłowych, w miastach stołecznych oraz na południu Ukrainy ukazała się nowa klasa najemnych pracowników przemysłowych. Do 1913 liczebność proletariatu wzrosła do ok. 3 mln osób, tj. podwoiła się w stosunku do 1890, a jego nastroje coraz bardziej się radykalizowały.

W rolnictwie wytwarzającym przeszło połowę dochodu kraju oraz dostarczającym z reguły towarów eksportowych (zboża, bydła, drewna) także wystąpiły zjawiska prowadzące do zaostrzenia sytuacji społecznej. Konieczny do finansowania wzrostu gospodarczego przyrost eksportu realizowano poprzez drastyczne ograniczenie konsumpcji wewnętrznej, co prowadziło do pogłębiania się ubóstwa szerokich rzesz chłopów. Rosnący niedostatek powodował masowe migracje biedoty wiejskiej do miast. Zapoczątkowana w 1906 przez premiera Piotra Stołypina reforma agrarna, wskutek zamachu na niego (1911) oraz wybuchu I wojny światowej, była przerwana.

Radykalizacja nastrojów społecznych sprzyjała tworzeniu się nielegalnych organizacji oraz struktur o charakterze rewolucyjnym. 1897 powstała w Rosji żydowska organizacja socjaldemokratyczna – Bund. 1898 w Mińsku powołano Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą Rosji, w oparciu o tradycje narodnickie w 1901 powstała partia socjalistów-rewolucjonistów (eserowcy).

Agitacja działających w podziemiu grup rewolucyjnych, nabrzmiałe problemy społeczne spowodowały wybuch rewolucji 1905–1907. Wydany przez cesarza Mikołaja II pod wpływem strajku generalnego manifest (30 X 1905) zapowiadał zaprowadzenie podstawowych praw obywatelskich – prawa do zgromadzeń, wolności słowa, wolności prasy, prawa do zrzeszania się, obiecywał powołanie organu przedstawicielskiego (Dumy) o uprawnieniach ustawodawczych.

Przyrzeczenia cesarskie w pełni zaspokajały żądania rewolucyjnych liberałów (kadetów oraz oktiabrystów), późniejsze zamieszki wybuchły z inspiracji bolszewików (powstanie w Moskwie w grudniu 1905) bądź pojawiały się samorzutnie. Porewolucyjny okres rządów w oparciu o Dumę, która mimo bardzo ograniczonych uprawnień stwarzała pozory konstytucjonalizmu, rozwijał świadomość polityczną szerokich kręgów społecznych, tworząc przesłanki obalenia caratu.

Upadek caratu

 Osobne artykuły: Rewolucje w Rosji 1917 roku i Wojna domowa w Rosji.

Obciążenia gospodarcze oraz techniczne Rosji w związku z I wojną światową przerastały możliwości kraju. Poniesione w 1915 porażki zmusiły armię rosyjską do wycofania się z Królestwa Polskiego oraz z guberni: grodzieńskiej, wileńskiej, kowieńskiej, kurlandzkiej oraz innych obszarów. Grożąca katastrofa gospodarcza doprowadziła do upadku monarchii. Masowa demonstracja w Piotrogrodzie (8 III 1917) przerodziła się w ogólnonarodowe powstanie robotników oraz żołnierzy (rewolucja lutowa w Rosji 1917), które uczyniło abdykację Mikołaja II (15 III 1917). Na czele państwa stanął Rząd Tymczasowy pod przewodnictwem księcia Gieorgija Lwowa.

Możliwości działania rządu były ograniczone wskutek nacisków wywieranych przez Piotrogrodzką Radę Delegatów Robotniczych oraz Żołnierskich, rezultatem sporów stało się tzw. dwuwładztwo w kraju. W ogłoszonych przez Włodzimierza Lenina tzw. Tezach kwietniowych znalazł się m.in. postulat przekazania pełni władzy radom robotniczym oraz żołnierskim. Żądanie to przygotowało grunt pod rewolucję październikową, w wyniku której obalony stał się Rząd Tymczasowy, a całą władzę przejęli bolszewicy.

10 I 1918 na III Ogólnorosyjskim Zjeździe Rad uchwalono konstytucję Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (RFSRR), w której rolę decydującej siły politycznej zagwarantowali sobie bolszewicy.

W Cerkwi prawosławnej zniesiono (1917) wprowadzony przez Piotra I Świątobliwy Synod Rządzący przywracając godność patriarchy.

Związek Radziecki

 Osobne artykuły: Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka.

Podczas rewolucji październikowej oraz wojny domowej (1917–1923) bolszewicy złamali opór eserowców, mienszewików oraz pokonali białe armie. Na mocy postanowień traktatu brzeskiego zawartego z państwami centralnymi oraz kończącego I wojnę światową, Rosja straciła: Ukrainę, Polskę, gubernie nadbałtyckie oraz Finlandię. Siły Ententy (m.in. amerykańskie oraz brytyjskie) rozpoczęły wkrótce serię interwencji zbrojnych w Rosji w celu zabronienia przejęcia władzy przez komunistów oraz wzmocnieniu wojsk Białych, co doprowadziło do jeszcze większej eskalacji konfliktu oraz nasileniu się tzw. „białego” jaki oraz „czerwonego terroru”. W wyniku I wojny światowej, wojny domowej oraz utraty części terytoriów Rosja straciła ok. 25 mln obywateli^[68] a gospodarka oraz infrastruktura Rosji legły w gruzach.

W przeciągu wojny domowej RFSRR razem z republikami radzieckimi: Ukrainy, Białorusi oraz Zakaukazia proklamowały 30 XII 1922 powstanie ZSRR. Rosyjska FSRR odgrywała rolę dominującą w przeciągu 74-letniej historii ZSRR. Związek Radziecki był nadal wielokrotnie utożsamiany z „Rosją“, a jego obywatele nazywani „Rosjanami”. W Rosji jako największej republice związkowej żyła ponad połowa populacji radzieckiej. Po śmierci Lenina w 1924, Józef Stalin przejął całkowitą władzę w państwie co doprowadziło do powstania dyktatury. Stalin rozpoczął wprowadzać gospodarkę planową, szybką industrializację znacznych obszarów wiejskich oraz kolektywizację rolnictwa co doprowadziło do transformacji ZSRR w potężny ośrodek gospodarczy w niewiarygodnie krótkim czasie. Zmiany te jednakże kosztowały życie 7-9 mln mieszkańców, którzy padli ofiarą okrutnej polityki^[69].

Radzieckie samoloty szturmowe Ił-2 nad Berlinem, kwiecień 1945 r.

Wielka trójka: premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill, prezydent USA Franklin Roosevelt oraz Stalin na Konferencji w Jałcie, luty 1945

Pierwszy człowiek w kosmosie, Jurij Gagarin

Radziecka oraz rosyjska stacja kosmiczna Mir (1998)

W wyniku zawarcia paktu Ribbentrop-Mołotow (1939) Finlandia, Estonia, Łotwa, Litwa, Polska oraz Besarabia zostały rozdzielone pomiędzy strefy wpływów ZSRR oraz Niemiec. 22 VI 1941 r. Niemcy wraz z sojusznikami napadły na Związek Radziecki^[70] otwierając tym samym front wschodni w II wojnie światowej. Pomimo początkowych sukcesów wojska faszystowskie zostały zmuszone do odwrotu po bitwie pod Moskwą oraz poniosły klęskę w wielkiej bitwie o Stalingrad^[71]. W latach 1944–1945 Armia Czerwona zajęła Europę Wschodnią oraz w maju 1945 zdobyła Berlin. W wyniku wojny Związek Radziecki stracił 10,6 mln żołnierzy^[72] oraz 11^[73]-15,9 mln^[74] cywili. Pomimo iż w wyniku zniszczeń spowodowanych wojną gospodarka ZSRR była w znacznej mierze zrujnowana^[75] Związek Radziecki stał się po wojnie jednym z dwóch światowych supermocarstw. Armia Czerwona okupowała prawie wszystkie kraje Europy Wschodniej wraz ze wschodnią częścią Niemiec oraz Austrii. Niemal wszystkie zajęte przez Armię Czerwoną kraje są później satelitami ZSRR. W 1948 r. ZSRR stał się drugim po USA mocarstwem nuklearnym oraz zainicjował powstanie Układu Warszawskiego (1955) jako odpowiedzi na powstanie NATO (1949). Zaczął się okres rywalizacji pomiędzy USA oraz ZSRR o hegemonię nad światem nazywany zimną wojną.

Po śmierci Stalina, radziecki przywódca Nikita Chruszczow skrytykował system polityczny wprowadzony przez swojego poprzednika oraz rozpoczął proces destalinizacji. Zlikwidowano gułagi, zwolniono oraz zrehabilitowano miliony więźniów. W okresie rządów Chruszczowa nasilający się konflikt pomiędzy USA oraz ZSRR osiągnął apogeum po tym jak USA umieściły w Turcji a ZSRR na Kubie pociski balistyczne uzbrojone w głowice jądrowe^[76]. W 1957 ZSRR wystrzelił pierwszego satelitę Sputnik 1 a w 1961 Jurij Gagarin stał się pierwszym człowiekiem w kosmosie okrążając Ziemię na pokładzie statku kosmicznego Wostok 1.

W 1964 władzę przejął Leonid Breżniew. W 1979 ZSRR rozpoczął interwencję w Afganistanie, która nie przyniosła oczekiwanych sukcesów. Sponsorowanie proradzieckich reżimów (m.in. Wietnam, Kuba), partii oraz ruchów komunistycznych na całym świecie oraz koszty wyścigu zbrojeń były wielkimi obciążeniami dla gospodarki radzieckiej, która przeżywała okres stagnacji. Kryzys gospodarczy oraz wojna w Afganistanie spowodowały odrodzenie ruchów religijnych oraz nacjonalistycznych w wielu regionach ZSRR.

W 1985 rządy objął Michaił Gorbaczow, który rozpoczął proces modernizacji kraju. Symbolami zmian są głasnost oraz pieriestrojka. Zbyt późno oraz nieudolnie przeprowadzane reformy nie doprowadziły do zatrzymania nasilającego się kryzysu gospodarczego oraz rozkładu państwa. 10 VII 1991 prezydentem RFSRR stał się Borys Jelcyn, który doprowadził do usunięcia komunistów z rządu ZSRR. 8 XII 1991 zawarto układ białowieski. Traktat ten głosił, że ZSRR jako podmiot prawa międzynarodowego oraz byt geopolityczny przestał istnieć, a na jego miejsce już suwerenne kraje powołują Wspólnotę Niepodległych Państw. Układ podpisali ze strony Rosji – Borys Jelcyn, Ukrainy – Leonid Krawczuk oraz Białorusi – Stanisław Szuszkiewicz.

Federacja Rosyjska

Po 1990 r. doszło na Północnym Kaukazie do kilku konfliktów zbrojnych o podłożu narodowościowym. Konflikty te przybierały formę powstań islamskich skierowanych przeciwko siłom federalnym jak oraz walk pomiędzy poszczególnymi grupami etnicznymi oraz klanami. Od kiedy separatyści czeczeńscy ogłosili 6 IX 1991 r. niepodległość dochodziło do walk partyzanckich (I wojna czeczeńska, II wojna czeczeńska) pomiędzy różnymi grupami rebeliantów czeczeńskich oraz wojskami rosyjskimi. Separatyści czeczeńscy zorganizowali wiele ataków terrorystycznych skierowanych przeciwko cywilom, m.in. w teatrze w Moskwie oraz szkole w Biesłanie, których ofiarą padły setki ludzi a one same wzbudziły wielką uwagę społeczności międzynarodowej.

Wysoki deficyt budżetowy w 1997 oraz kryzys finansowy w Azji w 1998 r. doprowadziły do kryzysu ekonomicznego^[77] oraz gwałtownego spadku PKB w Rosji^[78]. 31 XII 1999 r. Borys Jelcyn zrezygnował z urzędu prezydenta przekazując władzę w ręce premiera Władimira Putina, który w 2000 r. wygrał wybory prezydenckie. Putin zyskał popularność dzięki opanowaniu sytuacji w Czeczenii, choć na Północnym Kaukazie nadal dochodzi do incydentów zbrojnych. Wysokie ceny ropy naftowej oraz początkowe osłabienie kursu rubla połączone z wysokim popytem na rynku krajowym, konsumpcją oraz inwestycjami doprowadziły do szybkiego wzrostu gospodarczego, poprawienia standardów życia w Rosji oraz częściowej odbudowy wpływów na arenie międzynarodowej. Liczne reformy wdrożone w okresie prezydentury Putina, zwłaszcza te wzmacniające struktury państwowe Rosji, zostały oznaczone przez pewne państwa zachodnie jako „niedemokratyczne“^[79]. Rządy Putina doprowadziły do przywrócenia porządku, stabilności oraz rozwoju gospodarczego, co zapewniło mu ogromną popularność w Rosji^[80]. 7 III 2008 r. wybory prezydenckie w Rosji wygrał Dmitrij Miedwiediew, który dotychczas piastował funkcję premiera. 4 III 2012r. wybory prezydenckie w Rosji znów wygrał Władimir Putin.

Gospodarka

Współczesne monety rosyjskie

Budowane centrum finansowe Moskwy, stan z marca 2008 r.

Sojuz TM-31 przygotowywany do misji na Międzynarodową Stację Kosmiczną; technologie rakietowe oraz kosmiczne w Rosji należą do najbardziej rozwiniętych na świecie

PKB na 1 mieszkańca w 2007 r.

     >$10'000

     >$7'500

     >$5'000

     >$2'500

     >$1'161

Z uwagi na olbrzymie terytorium, liczbę ludności oraz ogromne zasoby naturalne Rosja trzeba do największych gospodarek świata. W 2011 r. pod względem całości PKB liczonego wedle parytetu siły nabywczej Rosja zajęła siódme miejsce na świecie^[6], a w cenach bezwzględnych dziesiąte^[6].

Waluta

 Osobny artykuł: Rubel rosyjski.

Walutą kraju jest rubel rosyjski (symbol – RUB), który istnieje w obiegu prawie od początku historii Rosji. Wprowadzono go w XIII wieku w Republice Nowogrodzkiej jako odpowiednik nowogrodzkiej grzywny srebra, emitowany w postaci srebrnych sztabek oraz odpowiadał 200 diengom. Później pozostał zaledwie jako jednostka obrachunkowa, równa nadal 200 diengom, a od 1534 r. 100 kopiejkom. Dopiero car Aleksy I wybił w 1654 r. monetę talarową o wartości 1 rubla. Na stałe jako moneta ukazał się od 1704 r., w wyniku reformy pieniężnej Piotra Wielkiego. 29 czerwca 2006 roku kurs rubla stał się uwolniony oraz od tej pory jego wartość ustala rynek. Kurs rubla wobec dolara – 30 (2010), 31,742 (2009), 24,853 (2008), 25,581 (2007), 27,191 (2006). Kurs średni NBP: 1 RUB = 0.1016 PLN (stan na 4 marca 2011)^[81].

Rosja dysponuje trzecimi największymi rezerwami walutowymi na świecie (po Chinach oraz Japonii). W 2011 r. rezerwy w walutach zagranicznych oraz złocie sięgnęły 513 mld $^[3]. Wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Rosji wyniosła w 2011 r. 343,4 mld $. Wartość bezpośrednich inwestycji rosyjskich poza granicami kraju wyniosła 314,6 mld $^[3].

PKB, inflacja, bezrobocie

Produkt krajowy brutto

• 2011 rok: 2,373 biliona $
• 2010 rok: 2,223 biliona $
• 2009 rok: 2,138 biliona $
• 2008 rok: 2,319 biliona $

Dane odpowiadają wartości dolara w 2011 r.

PKB na 1 mieszkańca (PPP)

• 2011 rok: 16 700 $
• 2010 rok: 15 900 $
• 2009 rok: 15 300 $
• 2008 rok: 16 500 $

Dane odpowiadają wartości dolara w 2011 r.

Wzrost PKB

• 2011 rok: 4,3%
• 2010 rok: 4%
• 2009 rok: –7,8%
• 2008 rok: 5,2%

Struktura PKB (2011)

• rolnictwo: 4,2%
• przemysł: 37%
• usługi: 58,9%

Inflacja

• 2011: 8,9%
• 2010: 6,7%
• 2009: 11,7%
• 2008: 13,3%

Bezrobocie

• 2011: 6,8%
• 2010: 7,6%
• 2009: 8,4%
• 2008: 6,4%
• Ludność poniżej granicy ubóstwa (2010): 13,1%

Źródło: CIA – The World Factbook

Handel zagraniczny

Rosyjskimi towarami eksportowymi są: ropa naftowa, gaz ziemny, rudy żelaza oraz innych metali, drewno, węgiel kamienny, produkty rolnicze, stal oraz żelazo, broń, maszyny. Główne kierunki eksportu w 2009: Holandia 10,6%, Włochy 6,5%, Niemcy 6,2%, Chiny 5,7%, Turcja 4,3%, Ukraina 4,0%. Partnerzy importowi: Niemcy 14,4%, Chiny 13,4%, Ukraina 5,5%, Włochy 4,8%, USA 4,5%. W 2011 wartość eksportu (498,6 mld $) była 1,6 razy większa od importu (310,1 mld $)^[3]. Wedle SIPRI, Rosja jest największym na świecie eksporterem ciężkiej broni konwencjonalnej^[82]. Ropa, gaz, metale oraz drewno stanowią ponad 80% eksportu, co powoduje dużą wrażliwość rosyjskiej gospodarki na wahania światowych cen surowców^[3].

Przemysł

Przemysł elektromaszynowy

Śmigłowiec szturmowy Ka-50 zaprojektowany w biurze konstrukcyjnym Kamowa

Czołg T-90 produkowany od 1992 w zakładach Uralwagonzawod w Niżnym Tagile

Samolot Ił-96 w służbie linii lotniczych Aerofłot

Zwycięzca Rajdu Dakar z 2006 r. jadący samochodem marki Kamaz

Samochód marki Russo-Balt Impression z 2006 r.^[83]

Rosja jest drugim (po USA) eksporterem broni na świecie oraz największym na świecie eksporterem ciężkiej broni konwencjonalnej. Główne kierunki eksportu w latach 2005–2009 to: Chiny (35%), Indie (24%) oraz Algieria (11%)^[84]. W 2004 rekordowa wartość rosyjskiego eksportu broni wyniosła ponad 6,2 mld $.

Rosyjski przemysł lotniczy ma tradycje sięgające 1910 roku. Igor Sikorski zaprojektował w Rosji pierwsze samoloty wielosilnikowe oraz wiele łodzi latających na potrzeby Carskich Sił Powietrznych. Do szybkiego rozwoju przemysłu lotniczego doszło w okresie radzieckim. Powstało wówczas wiele nowych koncernów lotniczych oraz biur konstruktorskich. Do najważniejszych należą: Tupolew (1922), Irkut (1932), Iljuszyn (1933), Jakowlew (1934) oraz Suchoj (1939). W 2004 koncerny te zostały połączone w Zjednoczoną Korporację Lotniczą.

Pierwsza firma rosyjska produkująca samochody Russo-Balt była założona w 1874 r. w Rydze (od 1915 r. siedziba w Moskwie). Pierwotnie przedsiębiorstwo produkowało wagony kolejowe. Produkcja samochodów przebiegała w latach 1909–1923, a od 2003 r. kontynuowana jest przez Russo Balt Company w Moskwie^[85]. Czołową firmą rosyjską produkującą samochody jest GAZ, założony w 1929 r. Innymi firmami produkującymi aktualnie samochody są ZiŁ (od 1916 r.), UAZ (od 1941 r.) oraz Łada (dawniej WAZ, od 1966 r.). Do nieistniejących już przedsiębiorstw trzeba Moskwicz produkujący samochody w okresie od 1930 do 2001 r.^[86] Do głównych producentów autobusów należą: PAZ (firma założona w 1930 r.), LiAZ (od 1933 r.) oraz KAwZ (od 1958 r.). Założony w 1969 r. Kamaz trzeba do największych rosyjskich producentów samochodów ciężarowych, a jego zakłady składają się z 9 fabryk^[87]. W Rosji fabryki oraz montownie posiadają światowi producenci: GM, Ford, Volkswagen, Renault, PSA oraz Hyundai-Kia.

Nanotechnologie

Rząd Władimira Putina w ramach dywersyfikacji rosyjskich badań nad wschodzącymi technologiami, przeznaczył 7 mld $ na program wspierający rozwój nanotechnologii^[88]. W 2007 roku, w ramach tego programu, 5 mld $ było zainwestowanych w Rosnanotech, korporację państwową nadzorującą oraz koordynującą badania w tej strefie. Inicjatywa rządowa stała się tarczą krytyki, kiedy okazało się, że „Nanotech Program” otrzymał od państwa trzy razy większą pomoc niż cała reszta gałęzi naukowych razem wziętych^[89]. Niezależnie od dotacji państwowych Michaił Prochorow, rosyjski magnat bankowy, wsparł sumą 17,5 mld $ grupę kapitałową inwestującą w nowe technologie, w tym alternatywne źródła energii oraz nanotechnologie.

Inne informacje

Wyjątkowo wysokie ceny surowców w 2004 (np. cena ropy marki Urals w styczniu 2005 była prawie 2,5-krotnie wyższa niż przed trzema laty) spowodowały wzrost dochodów budżetu. Powstała nadwyżka budżetowa (ponad 4% PKB; planowano 0,5%). Dzięki temu środki zgromadzone w Funduszu Stabilizacyjnym przekroczyły na koniec 2004 r. 18 mld $, co pozwoliło na przedterminową spłatę długu wobec Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Trwają rozmowy o przedterminowej spłacie długu wobec Klubu Paryskiego^[90]. Od 2005 w przetargach o koncesje na wydobywanie nośników energii oraz metali strategicznych potrafią uczestniczyć zaledwie firmy, w których przynajmniej 51% stanowi kapitał rosyjski.

Transport

Flota handlowa oraz drogi wodne

Flota handlowa Rosji w 2010 r. składała się z 1097 statków: 15 statków pasażerskich, 6 statków pasażerskich z możliwym załadunkiem towarowym, 634 statków towarowych, 236 tankowców naftowych, 34 tankowców naftowych z możliwym załadunkiem rud metali, 38 tankowców chemicznych, 4 tankowców specjalnych, 77 chłodniowców, 13 kontenerowców, 22 masowców, 2 gazowców oraz 11 rorowców. 145 statków istnieje w posiadaniu innych państw (104 trzeba do Turcji, 12 do Ukrainy, 11 do Cypru, 9 do Włoch, 4 do Belgii oraz 4 do Szwajcarii). 443 statki są zarejestrowane zagranicą (108 w Liberii, 60 w Kambodży, 47 na Malcie, 47 na Cyprze, 39 w Panamie, 32 w Belize, 21 na Komorach, 15 na Saint Vincent oraz Grenadynach, 11 na Saint Kitts oraz Nevis, 7 w Gruzji, 6 w Sierra Leone, 6 na Wyspach Marshalla, 6 w Dominice, 5 w Mołdawii, 4 w Mongolii, 1 na Wyspach Cooka; miejsce zarejestrowania 19 statków jest nieznane)^[3].

Do najważniejszych portów morskich oraz terminali należą: Azow, Kaliningrad, Kawkaz, Nachodka, Primorsk, Petersburg oraz Wostocznyj^[3].

Łączna długość dróg wodnych w Rosji wynosi 102 000 km. Na odcinku 48 000 km gwarantowana jest głębokość zanurzenia. 72 000 km dróg wodnych przebiega w europejskiej części Rosji (połączenia z morzami: Azowskim, Bałtyckim, Białym, Czarnym oraz Kaspijskim)^[3].

Środki masowego przekazu

Wieża radiodyfuzyjna Władimira Szuchowa w Moskwie z 1920 r.

W 2006 r. w Rosji działało ok. 3500 kanałów telewizyjnych oraz stacji radiowych^[91]. W tym samym roku było zarejestrowanych 58 000 czasopism, 14 000 mediów elektronicznych oraz 5500 spółek transmisyjnych. W 2007 r. mniej niż 10% z ogółu mediów było własnością państwa^[92] a udział koncernów zagranicznych w mediach rosyjskich stanowił ponad 50%^[93]. Najbardziej wpływowym koncernem medialnym jest Wszechrosyjski Państwowy Koncern Telewizyjny oraz Radiowy, posiadający 5 stacji telewizyjnych, 2 kanały międzynarodowe, 5 stacji radiowych oraz 80 regionalnych kanałów telewizyjnych oraz radiowych. Dwa z sześciu najczęściej oglądanych, ogólnokrajowych kanałów telewizyjnych (TNT oraz NTV) należą do Gazpromu, spółki akcyjnej, w której największy udział ma państwo (38,3%)^[94][95]. Największymi rosyjskimi agencjami prasowymi są państwowe Itar-TASS (założona w 1904 r.) oraz RIA Novosti (z 1941 r.). Do znaczących prywatnych agencji należą: Interfax, Lenta.ru, NEWSru, REGNUM oraz inoSMI. Ważnym ośrodkiem opiniotwórczym jest Klub Wałdajski, specjalizujący się w studiach nad polityką Rosji.

Do gazet o największych nakładach należą: „Komsomolskaja Prawda”, „Kommiersant”, „Moskowskij Komsomolec”, „Izwiestija”, „Rossijskaja Gazieta”, „Niezawisimaja Gazieta”, „Trud”, „Wiedomosti”, „Wriemia Nowostiej”, „Prawda” oraz angielskojęzyczne „The Moscow Times” oraz „The Moscow News”. Najbardziej popularnymi tygodnikami są „Argumenty oraz Fakty” oraz „Nowaja Gazieta”.

Do najczęściej oglądanych stacji telewizyjnych trzeba państwowy Pierwyj kanał, TV Centr (będący własnością miasta Moskwy) oraz Zwiezda, zarządzana przez Ministerstwo Obrony. Wszechrosyjski Państwowy Koncern Telewizyjny oraz Radiowy zarządza kanałami: Rossija 1, Rossija 2 (sport), Rossija 24 (wiadomości) oraz Rossija K (kultura). Kolejną grupę kanałów składają się na telewizje należące do holdingu Gazprom-Media (NTV oraz TNT). Do prywatnych stacji telewizyjnych należą m.in. Piatyj kanał, CTC, Domasznij, TV-3, REN-TV, 2×2, RBC TV oraz Muz-TV. nieoczekiwanie wielorakich programów tematycznych drogą satelitarną są emitowane także obcojęzyczne serwisy informacyjne Russia Today (angielskojęzyczna) oraz Rusija Al-Jaum (arabskojęzyczna). Do największych rozgłośni radiowych należą: Radio Rossija, Echo Moskwy, Radio Majak, Russkoje Radio oraz Głos Rosji.

Siły zbrojne

 Osobny artykuł: Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej.

Korweta Stierieguszczij zbudowana w stoczni Siewiernaja Wierf w 2001 r.

Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej zostały utworzone na bazie Armii Radzieckiej po rozwiązaniu ZSRR. W dniu 7 maja 1992 na mocy ustawy prezydenta Borysa Jelcyna utworzone było rosyjskie Ministerstwo Obrony, któremu podlegają wszystkie rodzaje wojsk. Federacja Rosyjska trzeba do mocarstw nuklearnych.

Głównodowodzącym Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej jest prezydent Rosji (obecnie Władimir Putin), któremu podporządkowany jest Minister Obrony (obecnie Anatolij Sierdiukow). Wojska rosyjskie dzielą się na 6 rodzajów: Strategiczne Wojska Rakietowe (sztab we Włodzimierzu), Wojska Kosmiczne (sztab w Bajkonurze), Wojska Powietrznodesantowe, Siły Powietrzne (sztab w Kubince), Marynarkę Wojenną (sztab w Moskwie) oraz Wojska Lądowe (sztab w Moskwie).

Siły zbrojne podzielone są na 4 okręgi wojskowe, tj. Zachodni Okręg Wojskowy, Południowy, Centralny oraz Wschodni^[96]. Szczególny status ma utworzone w 2010 r. Zjednoczone Strategiczne Dowództwo Obrony Powietrzno-Kosmicznej. W skład marynarki wojennej wchodzą 4 Floty: Bałtycka (dowództwo w Bałtijsku), Północna (dowództwo w Siewieromorsku), Pacyfiku (dowództwo we Władywostoku) oraz Czarnomorska (dowództwo w Sewastopolu) oraz Flotylla Kaspijska (dowództwo w Astrachaniu).

Część rosyjskiej obrony przeciwlotniczej jest zintegrowana z obroną przeciwlotniczą Białorusi^[97]. Poza granicami Rosji oraz Białorusi wojska rosyjskie stacjonują w Armenii (102 Baza Południowego OW), Abchazji (7 Baza Południowego OW), Osetii Południowej (4 Gwardyjska Baza Południowego OW), Tadżykistanie (201 Baza Centralnego OW), Naddniestrzu (Grupa Operacyjna Wojsk Rosyjskich w Mołdawii podległa Zachodniemu OW), na Ukrainie (Flota Czarnomorska oraz inne formacje), w Kazachstanie (Wojska Kosmiczne), Azerbejdżanie (Wojska Kosmiczne) oraz Kirgistanie (999 Baza Lotnicza „Kant”).

W 2010 r. wojsko rosyjskie liczyło 1,027 mln żołnierzy oraz 754 tys. rezerwistów^[98]. Liczba ludności zdolna do służby wojskowej w 2007 r. wynosiła 50,2 mln osób^[3]. Wydatki na zbrojenia w 2009 r. wyniosły 61 mld $^[99], czyli 3,4% ówczesnego PKB Rosji.

Języki urzędowe

Zasięg występowania języka rosyjskiego.

     Język urzędowy

     Język używany

 Osobne artykuły: języki urzędowe Rosji i język rosyjski.

Językiem urzędowym Rosji jest język rosyjski – największy język z rodziny języków słowiańskich. Posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (wg wielorakich źródeł) 250-300 mln. nieoczekiwanie samej Rosji język rosyjski jest także językiem urzędowym na Białorusi, w Kazachstanie, Kirgistanie, na Krymie, w Naddniestrzu, Gagauzji, Abchazji oraz Osetii Południowej. Jest jednym z sześciu języków oficjalnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej uproszczenia. Język literacki rozwinął się bezpośrednio z języka staroruskiego w XV w. oraz ukształtował się ostatecznie na przełomie wieku XVIII oraz XIX.

Zgodnie z art. 68 p. 2 rosyjskiej konstytucji republiki potrafią wprowadzać na swoim terytorium dodatkowe języki urzędowe. Aktualnie status języka urzędowego ma oprócz rosyjskiego 27 innych języków: abazyński, adygejski, ałtajski, baszkirski, buriacki, czeczeński, czukocki, czuwaski, erzja, inguski, jakucki, jidysz, kabardyjski, kałmucki, karaczajo-bałkarski, chakaski, chantyjski, komi, mansyjski, maryjski, moksza, nieniecki, nogajski, osetyjski, tatarski, tuwiński oraz udmurcki^{[100][101][102]}. Wyjątkowa sytuacja panuje w wieloetnicznym Dagestanie, gdzie obok rosyjskiego obowiązuje 13 dodatkowych języków urzędowych: agulski, awarski, azerski, cachurski, czeczeński, dargiński, kumycki, lakijski, lezgiński, nogajski, rutulski, tabasarański oraz tacki.

Poza językami oficjalnymi, na obszarach zwartego zamieszkiwania mniejszości narodowych, języki tych mniejszości bywają wprowadzane jako języki z urzędowym statusem w dowolnym regionie Rosji^[103].

Edukacja

Rosja trzeba do krajów o najmniejszym odsetku analfabetów na świecie (0,6%)^[3]. W Rosji działają aktualnie 1304 szkoły wyższe (685 szkoły państwowe oraz 619 szkoły prywatne) oraz 48 państwowych uniwersytetów. W latach 2003–2004 liczba uczniów szkół wyższych wyniosła 5 947 500 (5 228 700 uczniów szkół państwowych oraz 718 800 uczniów szkół prywatnych)^[104]. W rezultacie silnego nacisku państwa na promowanie nauk ścisłych oraz technologii w edukacji, matematyka, fizyka, chemia, medycyna, lotnictwo oraz astronautyka są w Rosji najlepiej rozwiniętymi dziedzinami nauki^[105]. Konstytucja Rosji gwarantuje obywatelom bezpłatny dostęp do edukacji.

Kultura

Literatura oraz filozofia

 Osobny artykuł: literatura rosyjska.

Ewangeliarz Ostromira – drugi najstarszy zabytek piśmiennictwa ruskiego pochodzący z lat 1056–1057 – zbiory Rosyjskiej Biblioteki Narodowej

Bursztynowa Komnata w Carskim Siole – rekonstrukcja zniszczonego wnętrza z 2003 r.

Rosyjska (ruska) literatura, powstała na przełomie X–XI w. w związku z rozwojem piśmiennictwa oraz kultury feudalnej Rusi. Jej fundamentem stała się ustna twórczość ludowa – tzw. byliny, skazy, pieśni, legendy oraz inne przejawy folkloru. W rozwoju staroruskiej literatury XI–XIV w. znaczną rolę odegrały integralne związki Rusi z Bizancjum oraz kulturą południowosłowiańską, skąd przeniesione zostały na Ruś m.in. wzorce literatury religijnej. W monastyrach oraz cerkwiach, m.in. w Ławrze Pieczerskiej (1051), Troicko-Sergijewskiej (1337/1345) oraz Monasterze Cyrylo-Biełozierskim (1397), zaczęły się gromadzić literatury oraz sztuki, a one same po stuleciach przekształciły się w pomniki architektury. W XIII w., w wyniku rozbicia dzielnicowego Rusi kultura ruska zaczęła się rozwijać odmiennie w wielorakich dzielnicach kraju. Do najważniejszych zabytków literackich okresu staroruskiego należą m.in.: Ewangeliarz Ostromira (1056–1057), Ruska Prawda (XI w.), Powieść minionych lat autorstwa Nestora (1113), Słowo o wyprawie Igora (ok. 1186), Żywot Aleksandra Newskiego (XIII w.) oraz Zadońszczyzna autorstwa Sofoniusza (XIV w.).

W XV-wiecznej literaturze ukazuje się temat zjednoczenia całości ziem ruskich pod berłem carów moskiewskich, podjęty m.in. w Opowieści o książętach włodzimierskich Pachomiusza Logofeta oraz w Teorii trzech Rzymów Filoteusza z Pskowa. Szczególne miejsce w literaturze tego okresu zajmuje Podróż za trzy morza (1466–1472) Atanazego Nikitina, pierwsze w całości świeckie dzieło literatury rosyjskiej. Najważniejszymi zabytkami literatury XVI-wiecznej są monumentalne, wielotomowe dzieła Wielkie Czytane Mineje oraz Latopis Nikonowski, które są oficjalnymi kronikami ówczesnej Rosji^[106]. Literatura ruska oraz ruski język literacki rozwijały się także w Wielkim Księstwie Litewskim, gdzie ostatecznie zanikły w XVII w. ustępując literaturze polskiej oraz polskiemu językowi literackiemu. W XVII w. do najznaczniejszych pisarzy należeli Awwakum Pietrow, autor pierwszego dzieła autobiograficznego w jęzku rosyjskim, pdt. Żywot protopopa Awwakuma (1672–1673) oraz Symeon Połocki, twórca rosyjskiego wiersza sylabicznego. Z XVII w. pochodzi także Synopsis Kijowski (1674) Innocentego Gizela, uważany za pierwszy rosyjski podręcznik historii.

Dynamiczny rozwój literatury rosyjskiej nastąpił w okresie oświecenia pod koniec XVIII w. Utworzono nowe szkoły oraz uniwersytety zorganizowane na wzór nowożytno-europejski. Okres ten nazywany jest „brązowym” w literaturze rosyjskiej. Do najważniejszych pisarzy tego okresu należą m.in. Michaił Łomonosow, Aleksandr Radiszczew, Antioch Kantemir, Gawriła Dierżawin, Aleksandr Gribojedow oraz przedstawiciel preromantyzmu Iwan Kryłow.

Aleksander Puszkin – portret pędzla Wasilija Tropinina z 1827 r., Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie

Fiodor Dostojewski – portret pędzla Wasilija Pierowa z 1872 r., Galeria Trietiakowska

Wiek XIX nazywany jest wielokrotnie „złotym” w literaturze rosyjskiej. W okresie tym pojawiły się rozliczne nowe prądy literackie oraz ideowe (m.in. romantyzm, realizm, socjalizm oraz anarchizm) w rezultacie czego powstały takie dzieła jak: Eugeniusz Oniegin (1833), Wojna oraz pokój (1865–1869) czy Zbrodnia oraz kara (1866). Do najważniejszych pisarzy tego okresu należą: Aleksander Puszkin, Michaił Lermontow, Taras Szewczenko (piszący także po ukraińsku), Iwan Turgieniew, Nikołaj Gogol, Fiodor Dostojewski, Lew Tołstoj, Michaił Sałtykow-Szczedrin, Nikołaj Niekrasow oraz Fiodor Tiutczew. Najważniejszymi filozofami tego okresu są: podstawowy ideolog anarchizmu kolektywistycznego Michał Bakunin, ojcowie rosyjskiego socjalizmu Aleksander Hercen oraz Wissarion Bielinski oraz okcydentalista Timofiej Granowski. W połowie XIX w. sformułowano w Rosji zasady słowianofilstwa. Do najważniejszych przedstawicieli tego kierunku należą: Iwan Kiriejewski, Piotr Czaadajew oraz Nikołaj Danilewski. W XIX wieku na bazie dialektów zachodnioruskich powstały nowe języki literackie: ukraiński oraz białoruski, które nawiązywały do tradycji ruskich z byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Okres od 1880 do 1917 r. jest nazywany „srebrnym”. W okresie tym w literaturze zaczyna dominować symbolizm (Andriej Bieły, Aleksandr Błok, Marina Cwietajewa). Wielu spośród symbolistów wyrażało poglądy dekadenckie (Dymitr Mereżkowski, Zinaida Gippius, Konstantin Balmont, Fiodor Sołogub oraz Walerij Briusow). Imażynistami byli Siergiej Jesienin oraz Anatolij Marienhof. Do akmeistów należeli m.in.: Nikołaj Gumilow, Osip Mandelsztam oraz Anna Achmatowa. Szczególne miejsce zajmuje twórczość Antona Czechowa. Do głównych filozofów tego okresu należeli: pozytywista Maksim Kowalewski, nihilista oraz anarchista Piotr Kropotkin oraz poczwennik Nikołaj Strachow. W 1915 r. w Petersburgu powstała rosyjska szkoła formalna, do której głównych działaczy należeli Wiktor Szkłowski oraz Boris Tomaszewski. Radykalni formaliści skupiali się także w Moskiewskim Kole Lingwistycznym, którego członkami byli m.in. Roman Jakobson oraz Nikołaj Trubecki. Uczeni ci działali później w Czechosłowacji oraz USA, gdzie przyczynili się do powstania Praskiego Koła Lingwistycznego oraz w zasadniczy sposób wpłynęli na rozwój strukturalizmu.

Od 1917 r. zaczyna dominować literatura o tematyce rewolucyjnej, z której następnie rozwinęła się rosyjska literatura radziecka. Pojawiły się rozliczne kierunki awangardowe oraz nowe prądy umysłowe. Do przedstawicieli internacjonalizmu należeli: Władimir Majakowski, Marc Chagall, Wasilij Kandinski czy Włodzimierz Lenin. Prekursorem ekspresjonizmu był Leonid Andriejew. Czołowymi futurystami byli: Aleksiej Kruczonych, Wadim Szerszeniewicz, Wielimir Chlebnikow oraz Władimir Majakowski. Na początku lat 40. w literaturze zaczął dominować socrealizm, który obowiązywał do końca lat 50. Do głównych przedstawicieli tego kierunku należeli Maksym Gorki oraz Michaił Szołochow. Innymi wpływowymi pisarzami okresu radzieckiego byli: symbolista Ilja Erenburg, mistrz krótkich form Izaak Babel, Michaił Bułhakow, Borys Pasternak, Andriej Wozniesienski oraz Władimir Nabokow. Miano bardów rosyjskich zyskali sobie Bułat Okudżawa oraz Włodzimierz Wysocki.

W okresie radzieckim w znaczny sposób odstąpiono od tradycyjnych form kultury, usiłując zastąpić je nowymi, socjalistycznymi treściami. Począwszy od lat 80. widoczny jest powrót do starych tradycji ruskich przy czym równocześnie nie próbuje się odrzucać dziedzictwa kulturowego okresu radzieckiego. Po zniesieniu cenzury (1985–1990) zaczęły być wydawane teksty do tej pory nieopublikowane w Rosji, m.in. utwory Aleksandra Sołżenicyna czy Wieniedikta Jerofiejewa. Do aktualnie tworzących pisarzy należą m.in. Władimir Sorokin, Wiktor Pielewin, Siergiej Łukjanienko oraz Wiktor Jerofiejew.

Muzyka oraz balet

Anna Pawłowa – Umierający łabędź

Podstawy muzyki rosyjskiej stanowi bogaty folklor muzyczny, którego historia sięga okresu Rusi Kijowskiej. Dynamiczny rozwój muzyki rosyjskiej nastąpił pod wpływem klasycyzmu na początku XIX w. Do najważniejszych kompozytorów tego okresu trzeba Michaił Glinka, który wraz ze swymi uczniami z tzw. „potężnej gromadki” (Aleksandr Borodin, Modest Musorgski, Nikołaj Rimski-Korsakow oraz inni) doprowadził do powstania rosyjskiej muzycznej szkoły narodowej. Do najsłynniejszych dzieł tego okresu należą opery: Życie za cara (1836), Borys Godunow (1868–1872) oraz Kniaź Igor (1869–1888). Istotnym wydarzeniem było założenie Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego (1859) przez Antona oraz Nikołaja Rubensteinów. Za najważniejszego kompozytora okresu romantyzmu uważa się powszechnie Piotra Czajkowskiego. Kontynuatorem tradycji romantycznych był m.in. XX-wieczny kompozytor Siergiej Rachmaninow.

Do najznaczniejszych kompozytorów w XX w. należeli m.in. Aleksandr Skriabin, Siergiej Rachmaninow, Igor Strawinski, Siergiej Prokofjew oraz Dymitr Szostakowicz, autor VII Symfonii Leningradzkiej (1941). Do światowej sławy muzyków należą: skrzypkowie Dawid Ojstrach oraz Gidon Kremer, wiolonczelista oraz dyrygent Mścisław Rostropowicz, pianiści: Vladimir Horowitz, Światosław Richter oraz Emil Gilels oraz śpiewaczka operowa Galina Wiszniewska.

Rosyjski kompozytor Piotr Czajkowski skomponował najbardziej znane balety na świecie: Jezioro łabędzie (1875–1876), Dziadka do orzechów (1891–1892) oraz Śpiącą królewnę (1889). Na początku XX w. tancerze Anna Pawłowa oraz Wacław Niżyński wraz z impresariem Siergiejem Diagilewem oraz jego Ballets Russes położyli podwaliny pod taniec nowoczesny^[107]. W okresie radzieckim kontynuowano tradycje sięgające XIX wieku^[108]. Do największych gwiazd sceny radzieckiej należeli: Maja Plisiecka, Rudolf Nuriejew czy Michaił Barysznikow. Do najważniejszych światowych ośrodków baletu należą Teatr Wielki w Moskwie oraz Teatr Maryjski w Petersburgu.

Sztuki piękne

 Osobny artykuł: Sztuka Rosji.

Architektura miasta Rostów (2006)

Ławra Troicko-Siergijewska (2007)

Stacja Kijowska, metro w Moskwie

X–XIII wiek

Główną bazę sztuki rosyjskiej stanowiła kultura plemion południowo- oraz wschodniosłowiańskich, a także sztuka bizantyjska oraz grecka. W X w. rozpoczęto budowę pierwszych świątyń opartych na wzorcach bizantyjskich, ale noszących oryginalne cechy lokalne, zaczęła się rozbudowa miast (m.in. Nowogród Wielki, Suzdal, Jarosław) z twierdzą – kremlem, wokół którego mieścił się gród. nieoczekiwanie drewnianych budowli z silnymi wpływami budownictwa ludowego wznoszono także okazałe budowle kamienne. Do najznaczniejszych należą: niezachowana do naszych czasów Cerkiew Dziesięcinna w Kijowie (990-96), Sobór św. Sofii w Kijowie (1037), kreml nowogrodzki wraz z Soborem św. Sofii (989, przebudowa 1045-52) oraz sobór Przemienienia Pańskiego w Czernihowie (XI w.). W XII w. ukształtowało się parę odrębnych szkół architektury oraz malarstwa, z czego na czołowej pozycji uplasowała się szkoła nowogrodzka. W okresie tym powstały bogato zdobione freskami cerkwie nowogrodzkie: Zwiastowania (1180), św. Jerzego (1180) oraz Spas-Neredica (1198). Odmienne szkoły – pskowska oraz włodzimiersko-suzdalska – zapoczątkowały wznoszenie budowli z białego kamienia, harmonijnie wpisanych w krajobraz. Do najokazalszych tego rodzaju budowli należą: cerkiew św. św. Borysa oraz Gleba w Kidekszy (1152), Sobór Spaso-Preobrażeński w Peresławie Zaleskim (1152), sobór Zaśnięcia Matki Bożej (1158-89), Złote Wrota (1158-64) oraz sobór św. Dymitra (1194-97) w Włodzimierzu, zamek kniazia Andrzeja Bogolubskiego (1158-65) oraz cerkiew Opieki Matki Bożej na Nerli (1165) w Bogolubowie, kreml suzdalski wraz z soborem Narodzenia Matki Bożej (1222-25, przebudowany w XVI w.) oraz sobór św. Jerzego w Juriewie-Polskim (1230-34).

XIV–XVI wiek

Najazdy tatarskie zahamowały rozwój sztuki, ale już w XIV w. zaczęła się odradzać architektura na całej Rusi Północno-Wschodniej. W okresie tym powstały m.in. Monaster Daniłowski w Moskwie (1300) – aktualnie jedna z rezydencji patriarchów Moskwy oraz Wszechrusi, Ławra Troicko-Siergijewska w Siergijew Posadzie (1337/1345), Monastyr Świętego Cyryla Biełozierskiego (1397), Monaster Terapontowski nieopodal Wołogdy (1398) oraz Monastyr Sołowiecki (1429).

W wyniku przeniesienia siedziby metropolity ruskiego oraz wielkiego księcia z Włodzimierza do Moskwy (1325–1328) miasto to stało się w XIV w. podstawowym ośrodkiem sztuki na Rusi. Założony w 1147 kreml moskiewski stał się w latach 1485–1495 rozbudowany wedle projektu włoskich architektów renesansowych Pietra Solariego oraz Marco Ruffo. Do najznaczniejszych obiektów w Moskwie z tego okresu należą: Plac Czerwony, Monaster Czudowski (1358), Monaster Wniebowstąpienia Pańskiego (1389), Sobór Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny (1326, przebudowa 1475–1479) architekta Aristotele’a Fioravantiego oraz Sobór Zwiastowania (XIV w., przebudowa 1484-89). W latach 1555–1560 architekci Barma oraz Postnik Jakowlew zbudowali Cerkiew Wasyla Błogosławionego na Placu Czerwonym.

Innymi ważnymi zabytkami są: Monastyr św. Eutymiusza w Suzdalu (większa cząstka zabudowy z XVI w.), Monastyr Nowodziewiczy pod Moskwą (1524), Cerkiew Wniebowstąpienia w Kołomienskoje (1535), kreml w Kazaniu (większa cząstka zabudowy z XVI w.) oraz Pogost Kiży na jeziorze Onega (XVI w.). Okres ten wiąże się także z twórczością malarską Teofana Greka, Andrieja Rublowa oraz Prochora z Gorodca. Cerkwie moskiewskie były wielokrotnie bogato zdobione freskami m.in. w Soborze Zwiastowania na kremlu (1405) oraz licznymi ikonami. Pod wpływem działalności Andrieja Rublowa ukształtowała się w XVI w. szkoła stroganowska – najwybitniejsza szkoła w ikonografii ruskiej.

XVII–XX wiek

Kozacy piszą list do sułtana – obraz pędzla Ilji Riepina z lat 1880–1891, Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu

Wasilij Kandinski – Fuga, olej na płótnie, 1914 – zbiory Fundacji Beyeler’a, Bazylea

W Rosji przez szereg stuleci działało wielu zagranicznych artystów, przede wszystkim: bizantyjskich, włoskich, niemieckich oraz francuskich. Wiele barokowych obiektów w Petersburgu było zaprojektowanych przez szwajcarskiego artystę Domenico Trezziniego. Innymi artystami zagranicznymi działającymi w Rosji byli Włosi: Bartolomeo Rastrelli, Antonio Rinaldi, Giacomo Quarenghi oraz Carlo Rossi, Francuzi: Étienne Falconet, Jean-Baptiste Vallin de la Mothe oraz Jean-Baptiste Le Blond, a także Andreas Schlüter. Wielu z nich postanowiło w Rosji osiąść na stałe oraz było nadwornymi artystami carów. Do najważniejszych zabytków tego okresu należą: historyczne centrum Petersburga oraz powiązane z nim obiekty w miejscowościach: Carskie Sioło, Peterhof, Pawłowsk, Strelna, Gatczyna, Oranienbaum, Ropsza, Pułkowo, Szlisselburg, Kronsztadt (XVIII–XX w.) – wszystkie na Liście światowego dziedzictwa UNESCO.

W 1757 była otwarta Akademia Sztuk Pięknych w Petersburgu, która nadała malarstwu rosyjskiemu rolę oraz status międzynarodowy. Do najwybitniejszych malarzy portretowych z Akademii należeli: Iwan Argunow, Fiodor Rokotow, Dmitrij Lewicki oraz Władimir Borowikowski. W XIX w. zaczął dominować realizm, który w znaczny sposób wpłynął na kształt rosyjskiej tożsamości. Rosyjski pejzaż z rozległymi rzekami, lasami dziewiczymi oraz gajami brzozowymi wraz z pełnymi wigoru scenami rodzajowymi oraz ich żywiołowymi bohaterami stał się symbolem rosyjskości. Istotnym wydarzeniem w historii malarstwa było powołanie stowarzyszenia pieriedwieżników (1870), organizującego ruchome wystawy w wielorakich regionach Rosji. Członkami stowarzyszenia byli m.in. Wiktor Wasniecow, Ilja Riepin, Wasilij Surikow, Iwan Kramskoj, Izaak Lewitan oraz Iwan Szyszkin.

Awangarda rosyjska obejmowała szereg zjawisk oraz zróżnicowanych kierunków w ramach modernizmu, które dominowały w sztuce rosyjskiej w latach 1890–1932. Szczególne miejsce zajęły kierunki: secesja (Michaił Eisenstein, Michaił Wrubel, Aleksander Benois), neoprymitywizm (Michaił Łarionow, Natalia Gonczarowa), abstrakcjonizm (Wasilij Kandinski), inżynieria strukturalna (Władimir Szuchow), konstruktywizm (Aleksander Rodczenko, Iwan Leonidow, Władimir Tatlin, Konstantin Mielnikow), suprematyzm (Kazimierz Malewicz, El Lissitzky), kubizm, kubofuturyzm oraz rajonizm (Marc Chagall, Michaił Łarionow, Natalia Gonczarowa, Dawid Burliuk, Aleksandra Ekster) oraz socrealizm (Wiera Muchina, Borys Jofan, Jewgienij Wuczeticz). Czołowym konceptualistą oraz przedstawicielem soc-artu (radziecka odmiana pop-artu) był Dmitrij Prigow. Neoprymitywiści rosyjscy utworzyli grupę artystyczną Walet karowy (1909) a kubofuturyści Ośli ogon (1910). Czołowi konstruktywiści współpracowali z Wchutiemasem.

Wielu rosyjskich artystów odniosło sukcesy zagranicą, m.in. malarze Wasilij Kandinski, Marc Chagall, Iwan Puni oraz rzeźbiarz Naum Gabo. Do najważniejszych rosyjskich muzeów sztuki należą: Ermitaż, Galeria Trietiakowska, Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu oraz Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie. Najbogatsze zbiory twórczości ludów pierwotnych ma Muzeum Antropologii oraz Etnografii przy Akademii Sztuk w Petersburgu.

Film

 Osobny artykuł: Film rosyjski.

Kadr z filmu Ojciec Sergiusz z 1918 r. – w roli ojca Sergiusza Iwan Mozżuchin.

Pancernik Potiomkin – radziecki plakat filmowy z 1926 r.

Podczas kiedy na Zachodzie kino było przede wszystkim formą rekreacji oraz wypoczynku dla klasy pracującej, kinematografia rosyjska aż do wybuchu rewolucji w 1917 r. była rozrywką elity oraz była dostosowana do jej wymagań intelektualnych^[109]. Pierwsze filmy zostały wyświetlone w Rosji przez braci Lumière w 1896 r. W tym samym roku powstaje w Rosji pierwszy film uwieczniający koronację cara Mikołaja II na Kremlu autorstwa Camille Cerfa. W 1897 r. pojawiają się pierwsze filmy produkcji rosyjskiej o charakterze dokumentalnym. Do najważniejszych filmów z okresu Rosji carskiej należą m.in. Stieńka Razin (1908), Obrona Sewastopola (1911), Odejście wielkiego starca (1912) czy Ojciec Sergiusz (1918).

Kino rosyjskie oraz później radzieckie stało się po rewolucji lutowej jednym z najbardziej innowacyjnych ruchów kulturalnych, w rezultacie czego powstały takie dzieła jak np. Niezwykłe przygody Mister Westa w krainie bolszewików (1924), Pancernik Potiomkin (1925), Matka (1926), Październik: 10 dni, które wstrząsnęły światem (1928) oraz Człowiek z kamerą (1929)^[110]. Radzieccy twórcy filmowi, przede wszystkim Siergiej Eisenstein oraz Andriej Tarkowski należeli do grona najbardziej innowacyjnych oraz wpływowych reżyserów. W 1919 r. aktor oraz reżyser Władimir Gardin otworzył w Moskwie Instytut Kinematografii – najstarszą uczelnię filmową na świecie. Za ojca radzieckiego kina da się uważać Lwa Kuleszowa, reżysera oraz teoretyka sztuki, który w zasadniczy sposób wpłynął na powstanie Instytutu Kinematografii. Do jego uczniów należeli m.in. Wsiewołod Pudowkin oraz Siergiej Eisenstein. W atmosferze nadchodzącej wojny oraz w przeciągu II wojny światowej Eisenstein nakręcił dwa dramaty historyczne – Aleksander Newski (1938) oraz Iwan Groźny (1942–1946), mające głęboki wydźwięk polityczny. W 1922 Dziga Wiertow wraz z członkami grupy Kino-Oko wydał radykalny manifest, negujący rozrywkowe kino zachodnie przedstawiające wyidealizowany świat burżuazji oraz postulujący filmowanie zwykłych, prostych ludzi.

Od 1932 r. zaczyna dominować promowany przez władze socrealizm. W okresie tym powstają takie dzieła jak: Czapajew (1934), Lecą żurawie (1957) czy Ballada o żołnierzu (1959). W latach 60. oraz 70. wielką popularność zyskały komedie Leonida Gajdaja, np. Operacja "Y", czyli przypadki Szurika (1965), Brylantowa ręka (1968) oraz Iwan Wasiljewicz zmienia zawód (1973). W 1969 r. Władimir Motyl nakręcił Białe słońce pustyni – pierwszy film z gatunku „ostern”. Film ten oglądany był przez radzieckich kosmonautów podczas lotów kosmicznych^[111].

W przeciągu lat 80. oraz 90. pomimo zniesienia cenzury, kino rosyjskie przeżywało kryzys spowodowany drastycznymi cięciami w dotacjach państwowych. Na początku XXI w., wraz z polepszeniem się sytuacji gospodarczej w kraju, kino rosyjskie doznało odrodzenia. Poziom produkcji filmowej w Rosji w bardzo krótkim czasie osiągnął wyższy pułap od produkcji brytyjskiej albo niemieckiej^[112]. Dochody z kinematografii wyniosły w 2007 roku 565 mln $, o 37% więcej niż o rok wcześniej^[113]. Do najbardziej znanych filmów nakręconych po roku 1991 należą m.in. Spaleni słońcem (1994) oraz Dwunastu (2007) Nikity Michałkowa, Brat (1997) Aleksieja Bałabanowa, Rosyjska arka (2002) Aleksandra Sokurowa oraz 9 Kompania (2005) Fiodora Bondarczuka.

Kuchnia

Kuchnia rosyjska ze względu na różnorodność etniczną oraz kulturową kraju jest niezwykle bogata oraz różnorodna. Powstawała wielokrotnie w surowych warunkach klimatycznych a jej podstawy stanowią: ryby, drób, dziczyzna, grzyby, owoce leśne oraz miód. Z uwagi na urodzaj żyta, pszenicy, jęczmienia oraz prosa na południu kraju, powstało w Rosji wiele rodzajów pieczywa, kwasu chlebowego, piwa oraz wódki. Głównymi składnikami zup oraz sosów o wielorakich smakach są potrawy sezonowe albo magazynowane oraz ryby oraz mięso. Za tradycyjne dania rosyjskie uważa się m.in. przepiórkę z pierogami, pielmieni, naleśniki, czarny kawior (podawany jako zakąska), wędzone, suszone albo surowe ryby (np. bieługa, jesiotr, tołpyga), paschę, barszcz, botwinę oraz wiele innych^[114].

Święta państwowe

Sport

Rosjanie stale odnosili wielkie sukcesy pod względem liczby utalentowanych sportowców oraz ilości zdobytych medali na igrzyskach olimpijskich oraz w innych zawodach międzynarodowych. W przeciągu istnienia ZSRR radzieccy olimpijczycy zdobyli największą liczbę medali na 14 spośród 18 olimpiad. Biorąc pod uwagę ten fakt da się stwierdzić, iż Związek Radziecki był w owym czasie dominującą potęgą sportową. Począwszy od Olimpiady Letniej w 1952 r. sportowcy radzieccy stale byli w pierwszej trójce pod względem liczby zdobytych złotych medali. W 1980 r. Letnie Igrzyska Olimpijskie miały miejsce w Moskwie. W 2014 r. Zimowe Igrzyska odbędą się w Soczi. 2 grudnia 2010 roku Komitet Wykonawczy FIFA powierzył Rosji organizację mistrzostw świata w piłce nożnej w 2018 roku.

Sprawdź też

• Ambasada Rosji w Polsce

Przypisy

Bibliografia

• Nikołaj Karamzin: Historya państwa rossyiskiego M. Karamzina. Wyd. 1. T. 1-13. Warszawa: u Zawadzkiego oraz Węckiego, 1824-1830. 
• Nicholas Riasanovsky: Historia Rosji. Wyd. 1. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009. ISBN 9788323326151. 
• Andrzej de Lazari: Dusza polska oraz rosyjska: (od Adama Mickiewicza oraz Aleksandra Puszkina do Czesława Miłosza oraz Aleksandra Sołżenicyna): materiały do „katalogu” wzajemnych uprzedzeń Polaków oraz Rosjan. Wyd. 1. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2004. ISBN 8391804631. 
• Piotr Eberhardt: Geografia ludności Rosji. Wyd. 1. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2002. ISBN 8301137207. 
• Grzegorz Ziętala: Geografia gospodarcza Rosji. Wyd. 1. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2006. ISBN 8373382282. 
• Marian Jakóbiec (red.): Historia literatury rosyjskiej: praca zbiorowa. Wyd. 2 zmienione. T. 1-2. Warszawa: Państwowe Wydawnicwto Naukowe, 1976. 

Linki zewnętrzne

Wikiprojekt:
Rosja

Sprawdź w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Rosji

• Prezydent Rosji (ros. • ang.)
• Premier Federacji Rosyjskiej (ros. • ang.)
• Rząd Federacji Rosyjskiej (ros. • ang.)
• Duma Państwowa (ros.)
• Rada Federacji (ros. • ang.)
• Sąd Konstytucyjny Federacji Rosyjskiej (ros.)
• Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej (ros. • ang.)
• Najwyższy Sąd Arbitralny Federacji Rosyjskiej (ros. • ang. • fr.)
• Federalna Służba Statystyczna (ros. • ang.)
• RosjaPL.info – portal o Rosji, Ukrainie oraz krajach b. ZSRR (pol.)
• Rossya w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego oraz innych krajów słowiańskich, Tom IX (Poźajście – Ruksze) z 1888 r. (pol.)

p • d • e Państwa Azji Afganistan • Armenia • Arabia Saudyjska • Azerbejdżan • Bahrajn • Bangladesz • Bhutan • Birma • Brunei • Chiny • Cypr • Filipiny • Gruzja • Indie • Indonezja • Irak • Iran • Izrael • Japonia • Jemen • Jordania • Kambodża • Katar • Kazachstan • Kirgistan • Korea Południowa • Korea Północna • Kuwejt • Laos • Liban • Malediwy • Malezja • Mongolia • Nepal • Oman • Pakistan • Rosja • Singapur • Sri Lanka • Syria • Tadżykistan • Tajlandia • Timor Wschodni • Turcja • Turkmenistan • Uzbekistan • Wietnam • Zjednoczone Emiraty Arabskie Terytoria zależne Akrotiri (Wielka Brytania) • Dhekelia (Wielka Brytania) Państwa nieuznawane na arenie międzynarodowej Abchazja[1] • Cypr Północny[2] • Górski Karabach • Osetia Południowa[3] • Palestyna[4] • Tajwan[5] ↑ obecnie uznawana przez 5 państw ↑ obecnie uznawany przez 1 państwo ↑ obecnie uznawana przez 4 państwa ↑ Aktualnie jest to państwo in statu nascendi; działające na jej obszarze Palestyńskie Władze Narodowe zostały powołane w 1994 w wyniku porozumień z Oslo jako tymczasowa struktura administracyjna zarządzająca obszarem Strefy Gazy oraz częścią Zachodniego Brzegu do czasu uzyskania niepodległości przez Palestynę, kiedy to staną się organami nowego państwa ↑ obecnie uznawany przez 23 państwa

p • d • e Państwa Europy Albania • Andora • Austria • Belgia • Białoruś • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Kazachstan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Watykan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Państwo nieuznawane na arenie międzynarodowej Naddniestrze[1] Terytoria zależne Gibraltar (Wielka Brytania) • Guernsey (Wielka Brytania) • Jan Mayen (Norwegia) • Jersey (Wielka Brytania) • Svalbard (Norwegia) • Wyspa Man (Wielka Brytania) • Wyspy Owcze (Dania) Państwo sui generis/terytorium sporne Kosowo[2] ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo. ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.

Członkostwo w organizacjach międzynarodowych p • d • e Członkowie Rady Bezpieczeństwa ONZ Stali członkowie Chiny • Francja • Rosja • Stany Zjednoczone • Wielka Brytania Do 31 grudnia 2012 Indie • Kolumbia • Niemcy • Portugalia • RPA Do 31 grudnia 2013 Azerbejdżan • Gwatemala • Maroko • Pakistan • Togo p • d • e Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza Białoruś • Kazachstan • Kirgistan • Rosja • Tadżykistan • Uzbekistan obserwatorzy: Armenia • Mołdawia • Ukraina p • d • e Organizacja Bezpieczeństwa oraz Współpracy w Europie (OBWE) Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Białoruś • Belgia • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czechy • Czarnogóra • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Gruzja • Grecja • Holandia • Hiszpania • Irlandia • Islandia • Kanada • Kazachstan • Kirgistan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Tadżykistan • Turcja • Turkmenistan • Ukraina • Uzbekistan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Organizacja Współpracy Gospodarczej oraz Rozwoju (OECD) Państwa członkowskie Australia • Austria • Belgia • Chile • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Izrael • Japonia • Kanada • Korea Południowa • Luksemburg • Meksyk • Niemcy • Norwegia • Nowa Zelandia • Polska • Portugalia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy • Unia Europejska (Komisja Europejska bierze udział w pracach OECD) Kandydaci Rosja Obserwatorzy Tajwan Współpracujący Brazylia • Chiny • Indie • Indonezja • Republika Południowej Afryki Organizacje afiliowane Międzynarodowa Agencja Energetyczna • Agencja Energii Nuklearnej • Europejska Konferencja Ministrów Transportu • Klub Sahelu p • d • e Organizacja Współpracy Gospodarczej Państw Morza Czarnego Kraje członkowskie Albania • Armenia • Azerbejdżan • Bułgaria • Grecja • Gruzja • Mołdawia • Rosja • Rumunia • Serbia • Turcja • Ukraina Kraje kandydujące Cypr • Czarnogóra Obserwatorzy Austria • Białoruś • Chorwacja • Czechy • Egipt • Francja • Izrael • Niemcy • Polska • Słowacja • Tunezja • USA • Włochy p • d • e Państwa G8 Francja • Japonia • Kanada • Niemcy • Rosja • Stany Zjednoczone • Wielka Brytania • Włochy • Unia Europejska (dodatkowa reprezentacja) p • d • e Grupa 20 najważniejszych gospodarek światowych Arabia Saudyjska • Argentyna • Australia • Brazylia • Chiny • Francja • Indie • Indonezja • Japonia • Kanada • Korea Południowa • Meksyk • Niemcy • Republika Południowej Afryki • Rosja • Stany Zjednoczone • Turcja • Unia Europejska • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Kwartet bliskowschodni Strony negocjujące Autonomia Palestyńska • Izrael Kwartet dyplomatyczny Unia Europejska (Ashton) • Rosja (Ławrow) • ONZ (Ban) • USA (Clinton) Specjalny wysłannik Blair p • d • e Rada Europy Państwa członkowskie Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Belgia • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Gruzja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Kandydaci Białoruś Obserwatorzy Izrael • Japonia • Kanada • Meksyk • Stany Zjednoczone • Stolica Apostolska p • d • e Rada Państw Morza Bałtyckiego Członkowie Dania • Estonia • Finlandia • Islandia • Litwa • Łotwa • Niemcy • Norwegia • Polska • Rosja • Szwecja Obserwatorzy Belgia • Francja • Hiszpania • Holandia • Komisja Europejska • Rumunia • Słowacja • Stany Zjednoczone • Ukraina • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Szanghajska Organizacja Współpracy (SCO) Rosja • Chiny • Kazachstan • Tadżykistan • Kirgistan • Uzbekistan p • d • e Wspólnota Niepodległych Państw (WNP) Armenia • Azerbejdżan • Białoruś • Kazachstan • Kirgistan • Mołdawia • Rosja • Tadżykistan • Turkmenistan1 • Ukraina2 • Uzbekistan 1 Turkmenistan jest członkiem stowarzyszonym od 26 sierpnia 2005 roku. 2 Ukraina dotychczas nie ratyfikowała Statutu WNP.