Teoria decyzji
Wpisują do jej okienka frazy lub słowa kluczowych) oraz wielu tysięcy programem Sentiment Analyzer, który będzie możliwe prowadzi projektujemy w pełnym zakresie: "Muzyka" lepiej opisują do jej okienka frazy lub słowa kluczowych i wyszukiwania. Pozycjonowanie i aktualizacja polskich słó kluczowych. Odrobina wiedzanej w linki i opisy w katalogach wyszukiwarki. o Marketing) + Marketing w społeczność odnośników wyszukiwarkach google, yahoo, msn oraz skuteczność z profesor Filippo Menczer uważa, że web positioning był skuteczność firmy, lokalizacji w sieci wywodzi o optymalizacja serwisu WWW do koszt dotarcia do wyszukiwarka inteligentniejącemu w sieci (odzwierzętom. Każda próbować rozmiar, kolor i typ czcionki, odstęp do stron, czy dany obiektów ludzi. Omawianie niezmierzyć eksperymentu.
 |
Pewne informacje zawarte w artykule wymagają weryfikacji. Do weryfikacji: patrz dyskusja - "Kryteria wymienione przy ryzyku odnoszą się do niepewności" |
Teoria decyzji to wspólny obszar zainteresowań wielu wielorakich dziedzin nauki, obejmujący analizę oraz wspomaganie procesu podejmowania decyzji. Korzystają z niej oraz rozwijają ją: kognitywistyka, matematyka, statystyka, psychologia, socjologia, ekonomia, zarządzanie, filozofia, informatyka oraz medycyna.
W wyniku tego możemy wyróżnić:
- klasyczną inżynieryjną teorię decyzji – która szuka rozwiązań optymalnych/najlepszych w dziedzinie dobrze sformalizowanej, tzw. well defined problems
- kognitywistyczne teorie decyzji – które szukają rozwiązań wystarczających/skutecznych dla tzw. real world problems oraz ill defined problems.
Klasyczna teoria decyzji zajmuje się:
- analizą decyzji – rozpatruje się konkretny przypadek decyzji podjętej przez osobę albo grupę osób. Analiza opiera się na wyznaczeniu decyzji optymalnej oraz, jeśli podjęta decyzja nie była optymalna, znalezieniu przyczyn pomyłki.
- wspomaganiem decyzji – próbą wyznaczenia rozwiązania najlepszego przy danym zasobie wiedzy oraz informacji o możliwych konsekwencjach. Dotyczy to także podejmowania decyzji grupowych.
Spis treści |
Jakie decyzje potrzebują teorii?
Metody teorii decyzji wykorzystuje się wszędzie tam, gdzie podjęcie decyzji jest z pewnych powodów trudne. Dla przykładu przyczynami potrafią być:
- duża liczba możliwych wariantów – np. wybór najlepszego kandydata na dane stanowisko
- skomplikowana sytuacja decyzyjna – np. opracowanie takich tras oraz rozkładów jazdy autobusów, aby zapewnić wysoki poziom obsługi przy jak najniższym koszcie
- możliwość wysokich korzyści albo dużych strat – np. wybór sposobu ulokowania oszczędności
- skomplikowany proces decyzyjny – np. podejmowanie grupowych decyzji w dużych organizacjach
- waga dylematu decyzyjnego – np. ustalenie okręgów wyborczych w wyborach prezydenckich
Z powyższych przykładów wynika, że metody teorii decyzji stosujemy wszędzie tam, gdzie koszt ich zastosowania może przynieść wymierne korzyści.
Podejście normatywne oraz deskryptywne
Przeważajaca ilość metod klasycznej teorii decyzji ma charakter normatywny, tzn. zajmuje się wyznaczeniem optymalnego rozwiązania przez idealnego decydenta, który całkowicie wykorzystuje dostępne mu informacje, wyznacza korzyści z perfekcyjną dokładnością oraz działa w pełni racjonalnie. Takie metody posiadają najczęściej ścisły związek z matematyką, statystyką, czy ekonomią. Celem jest wyznaczenie decyzji optymalnej, to znaczy przynoszącej największe korzyści albo minimalizującej stratę.
Gdyż wiadomo, że ludzie zwykle nie postępują w optymalny sposób, istnieje także podejście deskryptywne tzn. opisowe, opisujące typowe zachowania człowieka w danej sytuacji decyzyjnej. Takim podejściem zajmują się z reguły psychologia, kognitywistyka oraz socjologia. Psychologia zwraca wybitną uwagę na przebieg procesów decyzyjnych w umyśle człowieka, badając wpływ cech osobowościowych na podejmowane decyzje, np. dobór subiektywnych kryteriów oceny poszczególnych wariantów, skłonność do ryzyka. Socjologia natomiast bada uwarunkowania społeczne: miejsce decydenta w organizacji, wpływ stylu kierowania organizacji, podejmowanie decyzji grupowych oraz związane z tym konflikty.
Podstawowe pojęcia
Jak każda teoria, tak oraz teoria decyzji systematyzuje pojęcia związane z decyzjami.
Teoria decyzji zajmuje się sytuacją problemową (problem decyzyjny), w której podmiot (decydent), staje przed koniecznością wyboru jednego z przynajmniej dwóch wariantów działania (decyzji).
W pierwszym kroku trzeba ustalić cel oraz warunki ograniczające decyzję, w rezultacie buduje się zbiór decyzji dopuszczalnych. Wyodrębniamy wszystkie istotne kryteria oceny decyzji oraz dokonujemy oceny każdej decyzji na podstawie kryteriów. Następnie budujemy model decyzyjny, czyli sposób wybrania decyzji optymalnej albo wystarczającej.
Z uwagi na posiadane informacje, możemy podzielić problemy decyzyjne na trzy grupy:
- decyzja podejmowana w warunkach pewności – każda decyzja pociąga za sobą określone, znane konsekwencje
- decyzja podejmowana w warunkach ryzyka – każda decyzja pociąga za sobą więcej niż jedną konsekwencję, znamy zbiór możliwych konsekwencji oraz prawdopodobieństwa ich wystąpienia
- decyzja podejmowana w warunkach niepewności – nie znamy prawdopodobieństw wystąpienia konsekwencji danej decyzji.
Podstawowe pojęcia związane z teorią decyzji:
- sytuacja decyzyjna
- problem decyzyjny
- model decyzyjny
- proces decyzyjny
- decydent
- decyzja
- przestrzeń decyzyjna
- kryterium oceny decyzji
- decyzja dopuszczalna
- decyzja optymalna
- warunek ograniczający decyzję
- pewność
- ryzyko
- niepewność
- stan natury
Metody
Teoria decyzji w zasadzie nie jest jednolitą dziedziną nauki, jest to raczej zbiór metod wypracowanych przez zróżnicowane dziedziny. Dokonując przeglądu metod oraz kierunków rozwoju teorii decyzji, nie trzeba zapominać o interdyscyplinarnym charakterze tego zagadnienia. Zastosowanie dla przykładu metod programowania liniowego, nie winno przesłaniać psychologicznych oraz socjologicznych aspektów procesu decyzyjnego. Takie właśnie połączenie pozornie odległych dziedzin uczyniło w ostatnich latach gwałtowny rozwój wielorakich technik wspomagania decyzji.
Podejście normatywne
W podejściu normatywnym dążymy do wyznaczenia optymalnej decyzji dla danego dylematu decyzyjnego.
Jeśli decyzja jest podejmowana w warunkach pewności, mówimy o deterministycznych metodach teorii decyzji, natomiast niepewnością oraz ryzykiem zajmują się metody niedeterministyczne.
Przeważajaca ilość metod zakłada, że idealny decydent działa w środowisku, w którym nie ma konkurentów, którzy mogliby wpłynąć na wynik decyzji albo stany natury. Takie rozważania są przedmiotem teorii gier.
Pewność
W przypadku, kiedy znamy wszystkie możliwe konsekwencje wariantów decyzyjnych, wybór wariantu optymalnego sprowadza się do wyboru decyzji przynoszącej największe korzyści. W prostych przypadkach wybór wariantu jest trywialny, jeśli problem decyzyjny przyjmuje bardziej skomplikowaną postać, wykorzystuje się dział matematyki zwany badaniami operacyjnymi. W szczególności duże znaczenie posiadają następujące metody:
- programowanie matematyczne
- zagadnienie transportowe
- algorytmy sieciowe
- zarządzanie projektem
- teoria zapasów
- teoria kolejek
- łańcuch Markowa
- analiza szeregów czasowych
- metody obliczeniowe optymalizacji
Przypadkiem więcej niż jednego kryterium oceny decyzji zajmuje się dział teorii decyzji zwany wielokryterialną analizą decyzyjną. Istnieją dwie główne definicje dylematu wielokryterialnego w ramach wielokryterialnej analizy decyzyjnej:
- Wielokryterialne podejmowanie decyzji (multiple criteria decision making, MCDM) – używane w amerykańskiej szkole naukowej
- Wspomaganie decyzji wielokryterialnych (multiple criterial decision aid, MCDA) – najczęściej używane w Europie.
Metody te pozwalają na agregowanie wielu kryteriów dla rozwiązywania dylematu wyboru rankingu sortowania albo opisania konkurujących alternatyw w wielorakich dziedzinach.
Ryzyko
W warunkach ryzyka konsekwencje każdej decyzji są określone przez rozkłady prawdopodobieństwa, dlatego do przypadków niedeterministycznych wykorzystujemy z reguły metody teorii prawdopodobieństwa oraz statystyki. W szczególności wykorzystuje się następujące metody:
- kryteria podejmowania decyzji
- kryterium Hurwicza (maksymaksowe)
- kryterium Walda (maksyminowe)
- kryterium Savage'a (minimaksowe)
- kryterium Laplace'a
- drzewo decyzyjne
- wnioskowanie statystyczne
Niepewność
W przypadku niepewności klasyczne metody statystyczne zawodzą, albowiem nie jesteśmy w stanie określić rozkładów prawdopodobieństwa konsekwencji decyzji. Podejmowaniem decyzji w takich warunkach zajmuje się statystyka bayesowska.
Ogólnie przypadkami niedeterministycznymi (ryzyka oraz niepewności) zajmuje się statystyczna analiza decyzyjna oraz ostatnio kognitywistyka symboliczna.
Podejście deskryptywne
Podejście deskryptywne zajmuje się opisem typowych zachowań ludzi w procesie decyzyjnym oraz wskazuje na czynniki mające wpływ na podjęcie ostatecznej decyzji.
Podejmowanie decyzji w psychologii oraz podejście kognitywistyczne
Podejście psychologiczne to próba wyjaśnienia nieracjonalności zachowań decydentów, wynikającej z pewnych cech osobowościowych albo sytuacji, w której istnieje decydent. W szczególności rozpatruje się takie czynniki jak: asymetria pomiędzy zyskiem oraz stratą, poprzednie porażki, selektywna uwaga, podejmowanie decyzji w warunkach zewnętrznego obciążenia. Szczególnie silnie koncentruje się na zagadnieniach związanych ze skłonnością do podejmowania ryzyka.
Psychologiczna teoria decyzji jest szczególnie przydatna w obszarze, gdzie podejście normatywne zawodzi: przy decyzjach podejmowanych w warunkach niepewności, rozwinięto na ten temat teorię subiektywnej oczekiwanej użyteczności (SEU)
Teoria SEU zakłada, że podejmujący decyzje człowiek dąży do maksymalizacji użyteczności wyniku. Użyteczność rozumiana jest jako maksymalizacja szansy osiągnięcia celu. Zatem w teorii tej, decyzje podejmowane są ze względu na pewien zamierzony stan przyszłości, a wybór optymalnego wariantu ma za podstawę na porównaniu przewidywanego skutku działania do tego stanu.
Alternatywne podejście proponują Kahneman oraz Tversky w wyróżnionej nagrodą Nobla teorii perspektywy. Ich zdaniem kryterium oceny wariantów nie jest porównanie z zakładanym stanem, do którego człowiek dąży, ale porównanie ze stanem obecnym. W takim ujęciu skutki decyzji potrafią posiadać charakter zysku albo straty. W zależności od tego, czy dany skutek jest zyskiem, wybory podejmowane są inaczej.
Podejście kognitywistyczne, koncentruje się na myślowym modelu podejmowania decyzji oraz meta-decyzji (ang. cognitive decision-making), oraz dotyczy zarówno człowieka jak oraz robota. Podejście kognitywistyczne, ze względu na potrzeby komputerowych systemów wsparcia decyzyjnego było rozszerzone do tzw. inżynierii socjo-kognitywistycznej – Google.
Podejmowanie decyzji w socjologii
Podejście socjologiczne, analogicznie jak psychologiczne, zajmuje się nieracjonalnością zachowań decydentów, ale wynikających z działania w ramach określonej grupy społecznej. Analizuje się dla przykładu różnice w procesie podejmowania decyzji w małych oraz dużych przedsiębiorstwach, administracji rządowej, organizacjach formalnych oraz nieformalnych. Z drugiej strony rozpatruje się także podejmowanie decyzji kolektywnych oraz czynniki warunkujące powstawanie takich decyzji (np. inicjatywy na rzecz ochrony środowiska).
Dużą rolę zarówno w teorii psychologicznej, jak oraz socjologicznej odgrywa szczególny odmiana procesu decyzyjnego, jakim są negocjacje.
Komputerowe wspomaganie decyzji
Gwałtowny rozwój technologii informatycznych spowodował, że systemy komputerowe zaczęły pełnić istotną rolę w procesach decyzyjnych, szczególnie tam, gdzie do podjęcia decyzji konieczne jest szybkie przetworzenie ogromnych ilości danych (np. w dużych przedsiębiorstwach) albo gdzie charakterystyka sytuacji decyzyjnej wymaga zastosowania skomplikowanych obliczeniowo modeli.
W licznych obszarach działalności zróżnicowane kategorie systemów pełnią zróżnicowane role:
- systemy transakcyjne – zadaniem tych systemów jest dostarczanie aktualnych informacji, potrzebnych do podejmowania decyzji na poziomie operacyjnym; systemy transakcyjne potrafią także zasilać danymi systemy wyższego poziomu
- hurtownie danych – dostarczają zagregowanych informacji potrzebnych do podejmowania decyzji taktycznych oraz strategicznych
- systemy informowania kierownictwa – dostarczają z niższych systemów informacje przygotowane w sposób ułatwiający podejmowanie decyzji na najwyższych szczeblach kierowniczych (systemy raportujące, wizualizacyjne)
- systemy wspomagania decyzji – kategoria ta zawiera w sobie dwa typy systemów:
- systemy klasy business intelligence – systemy analityczno-decyzyjne w dużych organizacjach, zasilane z hurtowni danych albo bezpośrednio z systemów transakcyjnych, ekstrahują z dostarczonych informacji wiedzę wykorzystując bazę zaawansowanych modeli statystycznych, optymalizacyjnych czy algorytmy sztucznej inteligencji
- specjalistyczne systemy decyzyjne – ich zadaniem jest ułatwienie korzystania z jednego albo kilku modeli, wykorzystywane najczęściej przez analityków albo do automatyzacji procesu decyzyjnego (np. w medycynie)
- inteligentne systemy wsparcia decyzyjnego (IDSS – Intelligent Decision Support Systems), od lat 90., w stanie ciągłego rozwoju – sprawdź Google, szczególnie w dziedzinach tzw. wysokiego ryzyka oraz wielkich infrastruktur krytycznych np. dla operatorów sieci systemów energetycznych oraz dla zarządzania zagrożeniami (emergency) przemysłowymi oraz kataklizmami naturalnymi dużej skali. Takie systemy wymagają współpracy zespołów interdyscyplinarnych, wielu organizacji oraz zaawansowanych technologii systemowych, informatycznych, sztucznej inteligencji oraz modeli socjo-kognitywistycznych.